دلێر محەمەد تاهیر: 
ڕۆمانی “مردنی مامۆستا عەینایەت”ی ڕۆشنبیری ناسراو بەختیار عەلی، تەنها گێڕانەوەی کۆتایی تەمەنی مرۆڤێک نییە، بەڵکو تاقیگەیەکی فەلسەفییە کە تێیدا مەرگ وەک کارەکتەرێکی چالاک و دانوستانکار دەردەکەوێت. بەختیار عەلی لێرەدا، وەک زۆربەی کارە ئەدەبییەکانی تری، زمانێکی قوڵ بەکاردەهێنێت؛ ئەو زمانەی کە تەنها ئامرازی گەیاندن نییە، بەڵکو ئامرازی خولقاندنی جیهانێکی پڕ لە میتافۆر و وێنەی ناوازەیە، کە تێیدا وشەکان وەک کەرەستەیەک بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی تاریکی و وێرانییەکانی نیشتمان و دەسەڵات بەکاردێن.
.
بەختیار عەلی لە هەگبە دەوڵەمەندەکەیدا، جیهانبینینێکی فرەڕەهەندی هەیە؛ ئەو نووسەرێکە کە کێشە بچووک و لۆکاڵییەکانی کوردی دەبەستێتەوە بە کێشە گەورەکانی مرۆڤایەتییەوە. لە جیهانی ئەودا، مرۆڤەکان هەمیشە لە ململانێدان لەگەڵ توندوتیژیی سیاسی، بێدەنگیی خودا و ئەو مەرگە ئەبسیۆردەی کە لە هەموو لایەکەوە دەوری گرتوون. ئەو بە بەکارهێنانی زمانێکی ئێجگار قووڵ و تێرامانێکی فەلسەفی، توانیویەتی ئەدەبیاتی کوردی لە بازنەیەکی داخراوەوە بباتە ناو گفتوگۆیەکی جیهانی لەگەڵ گەورەترین عەقڵەکانی مێژوودا.
تارمایی شاکارە جیهانییەکان لە پشتی ڕۆمانەکەوە.
خوێندنەوەی “مردنی مامۆستا عەینایەت” بێگومان خوێنەری ڕۆشنبیر دەباتەوە بۆ ناو فەزای چەندین شاکاری نەمری جیهانی کەمن پێم وایە بەختیار عەلی وەک سەرچاوەی ئیلهام یان وەک دیالۆگێکی فیکری سوودی لێ بینیون
1957 -The Seventh Seal
• ئەم شاکارەی ئینگمار بێرگمان باس لە جەنگاوەرێک بە ناوی “ئەنتۆنیۆس بلۆک” دەکات کە لە جەنگی خاچھەڵگر دەگەڕێتەوە و لە کەنار دەریا ڕووبەڕووی مەرگ دەبێتەوە. ئەو بۆ کڕینی کات و دۆزینەوەی مانایەک بۆ ژیان، مەرگ بانگهێشتی یارییەکی شەترەنج دەکات. ئەم یارییە وەک تاقیکردنەوەیەکی وجودی بۆ تێگەیشتن لە نهێنییەکانی مەرگ و بێدەنگیی گەردوون وێنا دەکرێت.
1998 -Meet Joe Black
فیلمێکە باس لە مەرگ دەکات کە لە جەستەی
• گەنجێکدا دەردەکەوێت و ڕێککەوتنێک لەگەڵ ملیاردێرێک بە ناوی “ویلیام پاریش” دەکات. مەرگ لێرەدا دەیەوێت تامی ژیانی مرۆیی بکات و لە بەرانبەردا مۆڵەت دەداتە ویلیام تا کاروباری خێزانەکەی ڕێک بخات، ئەمەش فۆرمێکی تری ململانێی “گرێبەست لەگەڵ مەرگ” نیشان دەدات.
Faust (Johann Wolfgang von Goethe)
ئەم تراژیدیایە باس لە زانایەک دەکات کە گرێبەست لەگەڵ شەیتان (مێفیستۆفێلس) دەکات؛ ئەو ڕۆحی خۆی دەفرۆشێت لە بەرانبەر زانیاری ڕەها و چێژەکانی دونیا. ئەم تێمایە سەرچاوەی هەموو ئەو دانوستانە “فاوستی”یانەیە کە مرۆڤ لەگەڵ هێزە نادیارەکان دەیکات.
مەرگ لە ئەدەبیاتدا تەنها خاڵی کۆتایی نییە، بەڵکو ئامرازێکە بۆ پێناسەکردنەوەی ژیان. فەلسەفەی مەرگ لەم جۆرە دەقانەدا پێمان دەڵێت کە مرۆڤ تەنها ئەو کاتە مانای ڕاستەقینەی ژیان دەدۆزێتەوە کە هەست دەکات مەرگ لە کارەستاوە بگوڕێت بۆ دەرفەت بۆمن دیارتین و جوانترین پارادۆسک ئەوەیە کە مەرگ خاڵی کۆتایی نیە بگرە دەبێتە دەفەرتێک بۆ دارشتەنەوەی ژیان و بەسەرتوێژ کردنی هەموو کیشە شاراوەکان و رۆچۆوەکانی کۆمەلگای ئێمە . لای بەختیار عەلی، قسەکردن لە مەرگ، لە ڕاستیدا گەڕانەوەیەکی قووڵە بۆ ناو ژیان؛ کاتێک مامۆستا عەینایەت بە دوای جێگرەوەیەکدا دەگەڕێت، ئەو لە ڕاستیدا خەریکی لێکۆڵینەوەیە لە ویژدان و ئەخلاقی کۆمەڵگا. مەرگ لێرەدا دەبێتە ئاوێنەیەک کە تێیدا هەموو ئەو درۆ و وەهمانە ڕادەماڵدرێن کە مرۆڤەکان لە دەوری خۆیان چنیویانە.
لە کۆتاییدا، مامۆستا عەینایەت نوێنەری ئەو چینی ناوەندەیە کە لە ناو جیهانێکی وێراندا، دەیەوێت مانا بۆ ژیان بگەڕێنێتەوە. بەختیار عەلی نیشانمان دەدات کە چۆن “کێشەیەکی تاکەکەسی” دەبێتە “کێشەیەکی مرۆیی گشتی” (بەپێی تیۆری ئەرستۆیی). نووسەر بە زمانێکی پڕ قوڵ و تێڕامان، پێمان دەڵێت کە مەرگ کاتێک دێت تەنها ڕۆح ناکێشێت، بەڵکو فێری ئەوەمان دەکات کە چۆن لەو “بستە” کاتەی بۆمان ماوە، بە کەرامەت و بوێرییەوە بژین و ڕووبەڕووی ئەو هەموو سێبەر و تاریکییانە ببینوە کە دەوری بوونیان گرتووین .
