توانا محەمەد نوری: 
پێش ئەوەی ئاڵۆزییە سەربازییەکان دەست پێبکەن و دۆخی ئێران بەرەو شەڕ بڕوات، شەقامەکانی ئێران گۆڕەپانی ناڕەزایەتییەکی بەردەوامی خەڵک بوون. لە شارە جیاوازەکاندا، ژمارەیەکی زۆر لە هاووڵاتیان کۆدەبوونەوە و داوای مافەکانیان دەکرد. ئەم ناڕەزایەتییانە تەنها بۆ ماوەیەکی کورت نەبوون، بەڵکو بە شەو و بە ڕۆژ بەردەوام بوون. خەڵک بەوپەڕی ئازایەتییەوە دەنگی خۆیان بەرزدەکردەوە و داوای گۆڕانکاری بنەڕەتی لە سیستەمی حوکمڕانی و باشترکردنی ژیانیان دەکرد. داواکارییەکان زۆر و جۆراوجۆر بوون، بەڵام هەموویان لە چوارچێوەی داواکردنی ئازادی و ژیانێکی باشتردا بوون. بەڵام بەداخەوە، هاتنە پێشەوەی جەنگ و دەستپێکردنی ئاڵۆزییە سەربازییەکان، دیمەنی گشتی وڵاتەکەی بە تەواوی گۆڕی. ئەو وزە و هیوایەی کە لە ناڕەزایەتییەکاندا هەبوو، وردە وردە کاڵ بووەوە و جێگەی بە ترس و دڵەڕاوکێ گرتەوە.
ئەم شەڕە نەک هەر بووە هۆی وێرانی و کاولکارییەکی زۆر لە شار و گوندەکاندا، بەڵکو ژیانی هەزاران کەسی خستە مەترسییەوە. بینای بەرز و خانوو وێران کران، ژێرخانی ئابووری وڵات زیانێکی گەورەی پێگەیشت، کە قەرەبووکردنەوەی کاتێکی زۆری دەوێت. هەروەها، یەکێک لە دڵتەزێنترین دەرئەنجامەکانی ئەم جەنگە، کوژرانی خەڵکێکی بێتاوان بوو. ژمارەیەکی زۆر لە هاووڵاتیانی سڤیل، ژن و منداڵ، بوونە قوربانی ئەم ئاڵۆزییانە. لەگەڵ ئەوەشدا، هەزاران خێزان ناچار بوون ماڵ و حاڵی خۆیان جێبهێڵن و دەربەدەر ببن، کە ئەمەش کێشەیەکی مرۆیی گەورەی دروست کرد.
جگە لە زیانە گیانی و مادییەکان، شەڕ کاریگەرییەکی نەرێنی گەورەی لەسەر بزووتنەوە مەدەنییەکان دانا. ئەو دەنگە ناڕەزایەتییانەی کە پێشتر بەهێز بوون، ئێستا کپ کراون و خەڵک ناتوانن بە ئازادی داواکارییەکانیان بخەنەڕوو. لە ئێستادا، لەبری ئەوەی خۆپیشاندانی ناڕەزایەتی و داواکارییە جەماوەرییەکان ببینرێن، تەنها لایەنگرانی دەسەڵات دەبینرێن کە بۆ پشتگیریکردنی حکومەت ڕژاونەتە سەر شەقامەکان. ئەمەش نیشانەی گۆڕانکارییەکی گەورەیە لە دۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتی وڵاتدا، کە تێیدا دەنگی ئۆپۆزسیۆن و ناڕازییەکان لاواز کراوە.
لەڕاستیدا، جەنگ بووەتە ئامرازێک بۆ پاشەکشەپێکردنی بزووتنەوە جەماوەریەکان و سەرکوتکردنی هەر جۆرە ناڕەزایەتییەک دژی رژێمی ئیسلامی ئێران. حکومەتی ئیسلامی توانیویەتی بە بیانووی پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی و بەرەنگاربوونەوەی دوژمن، سەرنجی خەڵک لەسەر کێشە ناوخۆییەکان لابەرێت و داواکارییەکانیان پاشيکشە پێبکات.
لێرەدا، دەبێت ڕەخنە لەو لایەنانەش بگیرێت کە بە شێوەیەکی ساویلکانە هیوایان لەسەر شەڕ هەڵچنیبوو بۆ ڕووخاندنی ڕژێم. ئەوانەی پێیانوابوو شەڕ دەتوانێت کورتترین ڕێگا بێت بۆ گۆڕانکاری و کۆتاییهێنان بە دەسەڵاتی ئێستا، بەداخەوە نەیانتوانی دەرئەنجامە کارەساتبارەکانی شەڕ بە دروستی بخەمڵێنن. زۆرجار شەڕ نەک هەر ناتوانێت ئامانجە سیاسییەکان بەدی بهێنێت، بەڵکو دەبێتەهۆی وێرانی، کوشتار، ئاوارەیی، و لە هەمووی گرنگتر، کپکردنی دەنگی ناڕەزایەتییەکان.
لەکۆتاییدا، ئەم دۆخە بووەتە هۆی گۆڕینی ئەولەویەتی خەڵک. لەبری ئەوەی خەڵک داوای ئازادی و مافەکانیان بکەن، ئێستا تەنها هەوڵدەدەن لە ژیاندا بمێنن و خۆیان و خێزانەکانیان لە مەترسییەکانی شەڕ بپارێزن. ئەمەش نیشانەی کاریگەرییە قووڵ و درێژخایەنەکانی شەڕە لەسەر کۆمەڵگا و داهاتووی ژیان و گوزەرانی هاوڵاتیان، کە ئەزموون نیشانیداوە گۆڕانکاری ڕاستەقینە و درێژخایەن لەڕێگەی بزووتنەوە جەماوەرییە بەردەوامەکانەوە دێت، نەک لەڕێگەی جەنگ و ماڵوێرانییەوە کە تەنها دەرفەت بە دەسەڵات دەدات بۆ توندکردنەوەی کۆنترۆڵ و سەرکوتکردنی زیاتری خەڵک.
٢١/٤/٢٠٢٦
