سەری بێ کونی دەق و بێژنگی کونداری ڕەخنە

کارزان ئەحمەد:    

بە مەبستی لێکۆڵینەوەی دەقی (سەری بێ کون) کە لە ماڵپەڕی تەم تایبەت بە شیعری کوردیدا بڵاوکراوەتەوە، دەمەوێت بە شێوەیەکی گشتی باسی دەقە شیعرییەکانی شاعیر سۆران محەمەد بکەم، کە زۆر کەم پێشچاوم کەوتووە لەسەر ئەم ئەزموونە دەوڵەمەندو هێمنە نووسرابێت.

لەکاتی خوێندنەوەی بەرهەمەکانی شاعیرداڕەچاوی ئەم خاڵانەم کردووە:
١. نوخبەگەرایی و لادان لە سادەیی
سۆرانی شاعیر، خۆی لە وتارێکی ڕەخنەییدا لە ژێر ناوی “نوخبەی شیعر بەرەو کوێ؟” لە ماڵپەڕی (تەم) دا ئاماژە بەوە دەکات کە تۆڕە کۆمەڵایەتییە گشتییەکان شوێنی ڕاستەقینەی شیعری جدی نین، چونکە خوێنەری جدی لەوێدا نابینرێت. بۆیە شیعرەکانی ئەو لە و سەکۆیانەدا دەردەکەون کە دوورن لە کاتکوژتن و سادەکردنەوەی زمان.
٢. ڕەهەندی فەلسەفی و میتافیزیکی
بە گشتی کارەکانی وەک تێکستی سۆزداری نابینرێن و ناخوێندرێنەوە، بەڵکو دەچنە چوارچێوەی ئەوەی خۆی ناوی ناوە “ئۆنتۆلۆژیا و میتافیزیکیای دەق”. شیعرەکانی لەو فەزایەدا لێکۆڵینەوەن لە بوون، تەنیایی، و مانا گۆڕاوەکانی زمان.
لە یەکێک لە دەقە شیعرییە دیارەکانی لە ماڵپەڕی تەم بە ناوی “سەدای هەقیقەت “، شیعرەکەی لەوێدا وەک هاوارێکی دژ بە جەنجاڵی مۆدێرنیتە و بۆرسەکان پیشان دەدات:
“سەدایەکی لانەواز دێتە بەرگوێ
لێ هەر زوو
لە درێژەی هەواڵەکاندا،
جەنجاڵی بازاڕ و
بەرزونزمی بۆرسەکاندا بزر دەبێ…”
ئەم شێوازە لە نووسین دەری دەخات کە شیعر لە تێڕوانینی ئەودا ئامرازێکە بۆ پاراستنی جەوهەری مرۆڤایەتی لەناو شۆکی ژیانی هاوچەرخدا.
بەکورتی، شیعرەکانی سۆران محەمەد وەک پەناگەی ئەدەبی جدی خۆیان پێناسە دەکەن کە نایانەوێت ببنە کەرەستەی کات بەسەربردنی خێرا، بەڵکو دەیانەوێت خوێنەر ڕووبەڕووی قووڵایی فیکری بکەنەوە.
***
قەسیدەی “سەری بێ کون” لە نووسینی شاعیر سۆران محەمەد، کە لە
ماڵپەڕی تەم لە ژێر ناونیشانێکی گشتی (ڕەگێکی کوێر لە ژێر پێستدا و پاشکۆیەک) بڵاوبووەتەوە، یەکێکە لە دەقە قووڵ و فەلسەفییەکانی ئەو، کە گوزارشت لە دۆخی دڵەڕاوکێ، یادەوەری و پووچیی ژیانی ڕووکەش دەکات.
ئەمەش دەقی تەواوی قەسیدەکەیە وەک لە ماڵپەڕەکەدا هاتووە:
سەری بێ کون
سەرباری ئەو هەموو ڕۆشتنە
هێشتا نەڕۆشتووی
سەرەتاکانی هاتن
هەمیشە خۆیان دووبارە دەکەنەوە
لە یادەوەریدا…
پێکەنین و گریانەکان
بە تۆ چی؟
ئەو باس و خواسانە
تریقانەوەی توێژاڵی دنیا ڕووکەشەکانن و بەس!
لیتەیەك
پەلکێشی خنکانێکی خەستمان دەکا.
گێژەنگێك
دوورمان دەخاتەوە
لە بانیژەکانی ئارامیی
گەردەلولێکی بزۆز
پەرتمان دەکا لە پێدەشتەکانی
ماخۆلان…
بە هیچ شیعرێ
جۆشی ئەم زەمەنە دانامرکێتەوە
جگە لە میهرەبانییە بەباچووەکان
جگە لە گریانی هەورە دڵسافەکان…
زەمهەریرە- نێوانتان…
لەژێر دار چوالەکانا
تەوراسەکان تیژ دەکەنەوە
بەو هەسانەی لەبەر خۆڵبارانەکەدا
سیمای کێلێکی دوورە دەست دەنوێنێ!
چی بکەین؟
کە ناکاو
بە تروسکەیەکی کورتخایەنی نێو گەواڵەکان
دەدەنە قاقا و
تارماییە بۆرەکان بیردەبەنەوە
یان بە دروستکردنی بەختەوەرییە درۆینەکان
هەقیقەتە تاڵەکان دەسڕنەوە؟!
کێ بە بزەی زاڵم بەقا دەکا
جگە لە بزربوونی دەمامکەکان
لەناو مژدا
ئەوەی دەمێنێتەوە
ڕووە ڕاستەقینەکان…
بێ بزە،
بێ ورتە،
بێ نیگا…
سەردادەخەن و دەڕۆن
نایانەوێ
ببینن
چیتر…
***
تەواوی قەسیدەکە وێنای دۆخێکی قووڵی دڵەڕاوکێ و پووچیی ژیانی ڕووکەش دەکات، کە خاڵە سەرەکییەکانی لێرەدا کورت دەکەینەوە:
دەقی “سەری بێ کون” بە زمانێکی ئاڵۆز و شێوازێکی پڕ لە وێنەی سارد و ڕەگی میتافیزیکی، دۆخی دەروونی و جەستەیی مرۆڤی هاوچەرخ وێنادەکات. ئەم شیعرە لە ڕێگەی مۆسیقای ناوەکی، هێمای چڕ و پێکهاتەیەکی بازنەیی، قووڵایی کێشە وجودییەکان وەک نامۆبوون و ئازاری نەبینراو دەخاتە ڕوو.
ئەم دەقە وەک تێکستێکی مۆدێرنیستی و ئۆنتۆلۆژی پۆلێن دەکرێت، کە پنتەکانی بازنەییبوونی کات و یادەوەریی،
ڕەتکردنەوەی ڕووکەشی، سروشتی شێواو، بێهیوایی لە دەربڕین… بە شێوازێکی ناڕاستەوخۆو لە وێنە شیعرییەکانیدا لە خۆ دەگرێت.
ئەمەش شیکارییەکی خێرایە بۆ تایبەتمەندی و تەوەرە بنەڕەتییەکانی ئەم دەقە:
١. گۆشەنیگای جەستەناسی (Phenomenology of the Body)
لەم دەقەدا، جەستەی مرۆڤ تەنیا پێکهاتەیەکی بایۆلۆژی نییە، بەڵکو دەبێتە کایەی سەرەکی ڕوودانی ململانێ فیکرییەکان.
“ڕەگێکی کوێر لە ژێر پێستدا”: پێست وەک سنوورێکی دیاریکەر لە نێوان “خودی ناوەکی” و “جیهانی دەرەکی” بەکارهاتووە. بوونی ڕەگێکی کوێر لە ژێریدا، هێمایە بۆ ئازارێکی ئۆرگانی و دەروونی کە په‌یوەندیی لەگەڵ دەرەوەدا پچڕاوە؛ ئازارێکە کە گەشە ناکات، نافڕێت و نابێتە کەرەستەی گۆڕانکاری، بەڵکو لەناو جەستەدا چەق دەبەستێت.
“سەری بێ کون”: لە ڕووی فۆرمالیستییەوە، وێناکردنی سەر بە بێ هیچ دەرچەیەک (بێ کون)، تێکشکاندنی ئەرکی ئەندامە هەستیارەکانی مرۆڤە (چاو، گوێ، دەم).
سەر کە ناوەندی بیرکردنەوە و مەعریفەیە، لێرەدا دەبێتە زیندانێکی داخراو کە ڕێگا نادات هیچ “مانایەک” بچێتە ژوورەوە یان بێتە دەرەوە.
٢. داڕووخانی کات و چەقبەستوویی
لە ڕوانگەی فەلسەفەی کاتەوە، کات لەم شیعرەدا هێڵکاریەکی ڕاستی نییە، واتە بەرەو پێشەوە ناڕوات و ئایندە بەرهەم ناهێنێت.
کات لە دەقەکەدا وەک “بازنەیەکی داخراو” یان دۆخێکی سارد و بەستوو (زەمهەریر و سەهۆڵبەندان) وێنا کراوە.
یادەوەری و ڕابردوو وەک بارگرانییەکی قورس دووبارە دەبنەوە. ئەم چەقبەستووییە نیشانەی تراژیدیای مرۆڤی هاوچەرخە کە ناتوانێت خۆی لە بازنەی دووبارەبوونەوەی پووچیی ڕزگار بکات.
٣. ڕەخنەی سیمۆلۆژی
لەم کارەدای شاعیردا “قەیرانی زمان” بە ڕوونی ئاماژەی پێکراوە. دەقەکە بە شێوازێکی ئەکادیمی ئاماژە بەوە دەکات کە نیشانە زمانەوانییەکان هێزی گۆڕینی واقیعیان نەماوە. کاتێک شاعیر ئاماژە بەوە دەکات کە تەنانەت وشەکانیش ناتوانن “جۆشی ئەم زەمەنە” هێمن بکەنەوە، دانپێدانانێکی قووڵە بەوەی کە زمان لە ئەرکی خۆی وەک ئامرازی ڕزگاری یان گەیاندنی حەقیقەت دابڕاوە و تەنیا بووەتە ئاوێنەیەک بۆ تۆمارکردنی تێکشکانی خود.
٤. دژایەتی ڕووکەشگەری و کلتوری بەکاڵابوون.
لە ژێر کاریگەریی تیۆری ڕەخنەیی هاوچەرخدا، دەقەکە جەنگێکی توند بەرپا دەکات دژ بەو جیهانەی کە لەسەر “توێژاڵی دنیا ڕووکەشەکان” و “تریقانەوەی ساختە” وەستاوە. شاعیر ڕەخنە لە پێکەنین و گریانە ئامادەکراوەکانی ژیانی مۆدێرن دەگرێت، کە تێیدا هەموو هەستێکی مرۆیی، بەها ڕاستەقینەکەی خۆی لەدەستداوە و بووەتە نمایشێکی کۆمەڵایەتی. لە بەرامبەر ئەم ڕووکەشگەرییەدا، دەقەکە پەرژینێکی تەمومژاوی و ئاڵۆز بە دەوری خۆیدا دروست دەکات بۆ ئەوەی نەبێتە بەشێک لەو کلتورە کاڵاییە.
٥. ئیستاتیکای شڵۆقی و لیتە
بەکارهێنانی وێنەی “لیتە” و “گێژەنگ” لە ڕووی ئەکادیمییەوە وەک هێمایەک بۆ ونبوونی سەقامگیریی فیکری (Loss of Grounding) لێکدەدرێتەوە. لیتە پێکهاتەیەکی جێگیر نییە، مرۆڤ ناتوانێت پێی لەسەر دابنێت بێ ئەوەی نوقم نەبێت. ئەمە گوزارشتە لە دۆخی دڵەڕاوکێی وجودی (Existential Anxiety) کە تێیدا مرۆڤی هاوچەرخ هیچ بنەمایەکی پتەو و دڵنیاییەکی فیکری شک نابات تا خۆی پێوە بگرێت.
کەواتە ئەگەر لە ڕوانگەی ڕەخنەی سیمۆلۆژییەوە سەیری دەقی “سەری بێ کون” بکەین، تێبینی ئەوە دەکەین کە تەنیا گێڕانەوەیەکی زمانەوانی نییە، بەڵکو تۆڕێکی چڕ و پێکەوە بەستراوە لە هێما و سیمبوڵە جەستەیی، سروشتی و فەلسەفییەکان. شاعیر لە ڕێگەی ئەم سیمبوڵانەوە توانیویەتی چەمکە داماڵراوەکانی وەک (نامۆبوون، پووچی و ئازار) بکاتە وێنەی بینراو و هەستپێکراو.
دیارترین هێما و سیمبوڵەکانی ئەم دەقە و ڕاڤەکانیان لەم خاڵانەدا دەستنیشان دەکەین:
١. سەری بێ کون
ئەمە دیارترین و سەرەکترین سیمبوڵی دەقەکەیە. لە ڕووی نیشانەناسییەوە، “سەر” ناوەندی فیکر، ناسنامە، و پەیوەندییە لەگەڵ جیهانی دەرەوە لە ڕێگەی دەرچە هەستیارەکانەوە (چاو، گوێ، دەم). کاتێک دەبێتە “بێ کون”، دەبێتە سیمبوڵی:داخرانی ڕەها (Absolute Isolation): مرۆڤ کە چیتر ناتوانێت دەنگی واقیع ببیستێت یان هاواری ناخی خۆی بگەیەنێتە دەرەوە.
بە واتای زیندانی فیکری: بیرکردنەوەیەک کە لەناو خۆیدا دەسوڕێتەوە و تووشی خنکان بووە، چونکە هیچ ئاڵوگۆڕێکی ڕاتەوخۆ و زمانی لەگەڵ ئەویتردا نییە.
٢. ڕەگێکی کوێر لە ژێر پێستدا
وەك گوتمان پێست سنووری جەستەیی مرۆڤە لەگەڵ جیهاندا. بوونی “ڕەگێکی کوێر” لە ژێر ئەم پێستەدا سیمبوڵە بۆ:
ئازاری پەنهان (Invisible Trauma): برینێک یان نەخۆشییەکی وجودی کە لە ناوەوە دەمێنێتەوەو چەق دەبەستێت، بەڵام بۆ جیهانی دەرەوە نادیارە.
بێهودەیی و ناکامی: ڕەگ لە سروشتدا هێمای گەشە و ژیانە، بەڵام کاتێک ڕەگەکە “کوێر”ە، واتە توانای مژینی ئاو و گەشەکردنی نەماوە؛ سیمبوڵە بۆ هێزێکی ناوەکیی بەفیڕۆچوو کە ناگاتە چەکەرەکردن.
٣. لیتە و گێژەنگ
ئەم دوو وێنە سروشتییە لە فەزای دەقەکەدا لە مانا فەرهەنگییەکەیان دەردەچن و دەبنە سیمبوڵی بوونگەرایی:
لیتە: سیمبوڵی ونبوونی زەمینەیەکی پتەو و سەقامگیرە ، مرۆڤی هاوچەرخ لەناو لیتەی واقیعدا نوقم دەبێت بێ ئەوەی بنەمایەکی فیکری یان هێزێکی میانەڕۆ شک ببات تا ڕزگاری بکات.
گێژەنگ: سیمبوڵی هێزە مۆدێرنەکانە کە مرۆڤ ڕادەکێشنە ناو قوڵاییەکی نادیار. جووڵەیەکە بە دەوری بازنەیەکی پووچدا کە هیچ دەرچەیەکی نییە.
٤. زەمهەریر و سەهۆڵبەندان
سەرمای قورس و بەستن لە دەقەکەدا تەنیا دۆخێکی کەشوهەوا نییە، بەڵکو سیمبوڵە بۆ:
قەیرانی سۆز (Emotional Numbness): مرۆڤ لە سایەی جەنجاڵی و کاڵاگەریی مۆدێرندا، هەستەکانی دەیبەستن و سارد دەبنەوە.
چەقبەستوویی کات (Temporal Stasis): کات چیتر وەک ڕووبار ناڕوات، بەڵکو بووەتە سەهۆڵبەندان؛ یادەوەرییەکان بەستوویانە و ئایندە لەدایک نابێت.
٥. توێژاڵی دنیا ڕووکەشەکان
ئەم چەمکە سیمبوڵێکی کۆمەڵایەتی و ڕەخنەیی قووڵە (بەتایبەت لە سایەی تیۆری ڕەخنەیی هاوچەرخدا):
سیمبوڵە بۆ “ڕووکاری واقیع” یان ئەو پێستە دەرەکییە ساختەیەی کە جیهانی مۆدێرن (میدیا، بۆرسە، بازاڕ) دروستی دەکات بۆ شاردنەوەی داڕووخانە ڕۆحییەکان.
تریقانەوە و پێکەنینی سەر ئەم توێژاڵە، سیمبوڵی کلتوری کاڵایی و نمایشی ڕووکەشانەیە کە جەوهەری مرۆڤایەتی خستووەتە پەراوێزەوە.
هەروەها لە ڕووی پێکهاتەی ڕستەسازییەوە (Syntactic Structure) دەقی “سەری بێ کون” لای سۆران محەمەد، تەنیا قالبێکی ڕێزمانی نییە، بەڵکو هاوتاییەکی فۆڕمی و مۆسیقییە بۆ دەربڕین لە برین و دڵەڕاوکێی وجودیی مرۆڤ. شاعیر بە ئەنقەست دەستکاریی ڕستەسازیی باوی زمانی کوردی دەکات تا داڕووخان و داخرانی ناوەکیی مرۆڤ لە ڕێگەی داڕشتنی ڕستەکانەوە نیشان بدات .
بەم جۆرە دەتوانین پێکهاتەی ڕستەسازیی ئەم دەقە بەم تایبەتمەندییانە جیا بکەینەوە:
١. باڵادەستیی ڕستەی ناوی و چەقبەستوویی
لە زمانەوانیی شیعریدا، ڕستەی کردار/فعلی هێمای جووڵەیە، کات و گۆڕانکارییە، لە کاتێکدا ڕستەی ناویی هێمای جێگیریی، چەقبەستوویی و نەمانی کاتە.
لە دەقی “سەری بێ کون”دا، شاعیر بە شێوازێکی فراوان پشت بە ڕستەی ناوی یان ڕستەی خاوەن فۆڕمی جێگیر دەبەستێت (وەک: سەری بێ کون، ڕەگێکی کوێر لە ژێر پێستدا).
لە ڕووی ڕستەسازییەوە، نەبوونی یان کەمی کردارە بزوێنەرەکان، وا دەکات ڕستەکە لە ڕووی کاتەوە لە ناو خۆیدا بوەستێت. ئەمەش هاوتایە لەگەڵ چەمکی “چەقبەستوویی کات ، کە تێیدا مرۆڤ لە ناو بازنەیەکی بەستوودا گیری خواردووە
٢. تەکنیکی تێکشکاندنی ڕستەسازی (Syntactic Fragmentation)
شاعیر ڕستەسازیی هێڵی ڕاست و ڕوونی ڕێزمانی تێکدەشکێنێت. ڕستەکان درێژ نابنەوە بۆ گەیاندنی زانیاری، بەڵکو کورتن، کتوپڕ و دابڕاون بە جۆرێك کە خوێنەر پێشبینی ناکات:
بەم شێوەیەو لە ڕێگەی خاڵبەندیی چڕ، یان هێنانە پێشەوەی ناوکاری ڕستەکان، شاعیر جۆرێک لە “هەناسەبڕکێی ڕستەیی” دروست دەکات.
بۆ نموونە خوێنەر کاتێک دێڕێک دەخوێنێتەوە، لە ڕووی ڕێزمانییەوە ڕستەکە بە کراوەیی دەمێنێتەوە لە بەردەمیدا یان کتوپڕ دەپچڕێت. ئەم پچڕانە ڕستەسازییە گوزارشتە لە جەستە و دەروونە پارچەپارچەبووەکەی مرۆڤی هاوچەرخ کە ناتوانێت یەکەیەکی تەواو و کامڵ دەرخات.
٣. داخرانی ڕستەسازی و ڕستەی ئاوێتە (Syntactic Inwardness)
هاوشێوەی ناونیشانی “سەری بێ کون” کە باس لە داخرانی ڕەها دەکات، ڕستەکانیش بە شێوازێک دادەڕێژرێن کە پاشگر و پێشگرەکان، یان ڕستە پاشکۆکان (Subordinate Clauses) لە دەوری چەمکێکی ناوەکیی سارد دەسووڕێنەوە .
بۆ نموونە، کاتێک دەڵێت “ڕەگێکی کوێر لە ژێر پێستدا و پاشکۆیەک”، لێرەدا پاشکۆ ڕێزمانییەکە (و پاشکۆیەک) نابێتە هۆکارێک بۆ کردنەوەی ئاسۆیەکی نوێ، بەڵکو تەنیا بارگرانییەکی تر دەخاتە سەر پێکهاتەی ڕستەکە . ڕستەکان لە بری ئەوەی بەرەو دەرەوە بچن، بەرەو ناوەوە خۆیان لول دەپێچنەوە.
٤. بەکارهێنانی ئامرازەکانی نەرێکردن
لە ڕووی پێکهاتەی زمانەوانییەوە، ئامرازی نەرێکردن (وەک: بێ، نادیار، بزر، ون) ڕۆڵێکی سەرەکی لە داڕشتنی ڕستەکاندا دەبینێت .
“بێ” لە “سەری بێ کون” تەنیا وشەیەکی نەرێ نییە، بەڵکو پێکهاتەیەکی ڕستەسازیی بەهێزە کە ئەرکی سەرەکیی “سەر” پووچەڵ دەکاتەوە شاعیر بەم هێزە نەرێییەی زمان (Negativity in Language)، فەزایەکی ڕێزمانی دروست دەکات کە تێیدا “نەبوون” و “مەحاڵبوون” زاڵ دەبن بەسەر “بوون” و “کردار”دا.
٥. گۆڕینی ئەرکی زمان لە گەیاندنەوە بۆ هێما
بەپێی تیۆری ڕۆمان یاکوبسۆن، شاعیر لەم دەقەدا تەوەری ھەڵبژاردن دەگوازێتەوە بۆ سەر تەوەری تێکەڵکردن واتە وشەکان تەنیا لەبەر مانای فەرهەنگییان ڕیز نەکراون، بەڵکو لەبەر ئەوەی پێکهاتەیەکی دەنگی و پێکهاتەیی هاوشێوەیان هەیە. ئەمەش وایکردووە کە هاوسەنگییەکی باڵا لە نێوان وشە ساردەکاندا دروست ببێت، و ڕستەکان ببنە کۆدێکی زەحمەت کە چێژەکەی لە چۆنیەتی ئەندازیاریی ڕستەکاندایە، نەک لە ئاسانیی تێگەیشتنیان.
تا ئێرەو بەم گەشتە ئەدەبی و فیکرییە پێکەوە کەوتینە ناو قووڵاییەکانی دەقی “سەری بێ کون” .
دەتوانین دەرحەق شوناسی تێکستەکە بڵێین: نموونەیەکی باڵای شیعری نوخبەگەرای مۆدێرنی کوردییە. تێیدا زمان لە کەرەستەیەکی سادەی سۆزدارییەوە دەگۆڕێت بۆ کایەیەکی فەلسەفی، ئۆنتۆلۆژی و ڕەخنەیی .
ڕەهەندی فیکری و فەلسەفی: لە ڕێگەی تیۆری نامۆبوون و قوتابخانەی فرانکفۆرتەوە دەردەکەوێت کە دەقەکە هاوارێکی بێدەنگ بەڵام قووڵە دژ بە واقیعی کاڵاگەریی، جەنجاڵی بۆرسەکان و ڕووکەشگەرایی جیهانی مۆدێرن. شاعیر تێیدا بەرگری لە جەوهەری مرۆڤایەتی دەکات لە ڕێگەی پەنابردنە بەر داخرانی کات و دۆخی خەمۆکی وەک دەربڕینی شێوازێکی ناڕەزایەتی.
ئەندازیاریی دەق و نیشانەکان: لە ڕێگەی شیکاریی پێکهاتەخوازی و سیمۆلۆژییەوە، ڕوونبووەوە کە هێماکانی وەک (سەری بێ کون، ڕەگی کوێر، لیتە و زەمهەریر) تەنیا وێنەی جوانکاری نین، بەڵکو ئەمانە تۆڕێکی داخراوی نیشانەکانن کە دڵەڕاوکێی وجودی و کارەساتی جەستەی دابڕاوی مرۆڤی هاوچەرخ دەکەنە فۆڕمێکی بینراو .
ئاستی زمانەوانی و ڕستەسازی: دەقەکە لە ڕووی ڕستەسازییەوە بە گشتی پشت بە ڕستەی ناویی چەقبه‌ستوو و تێکشکاندنی ڕێزمانی دەبەستێت. مۆسیقای ناوەکیی دەقەکەش لەبری کێشی دەرەکی، لە ڕێگەی بێدەنگی، پچڕانی ڕیتم و باڵادەستیی دەنگە کپ و نابزوێنەکانەوە بەرهەم دێت.
کاریگەری و ململانێی ئەم تەرزە لە شیعر لە ناوەندی ئەدەبیدا:
ئەم قوتابخانە تەمومژاوییە لە لایەکەوە نەوەیەکی نوێی شاعیرانی هان داوە کە ئاستی فیکریی شیعر بەرز بکەنەوە و زمان لە سادەگەرایی ڕزگار بکەن؛ لە لایەکی تریشەوە، ڕووبەڕووی ڕەخنەی توند دەبێتەوە بە تۆمەتی دابڕان لە شەقام، ئاڵۆزیی دەستکرد، ساردبوونی عاتیفەی شیعری.
بەکورتی، ئەم گەشتە نیشانیدا کە شیعرەکەی سۆران لە ماڵپەڕی تەمدا، ئەزموونکردنی تاقیگەیی جدییە بۆ تاقیکردنەوەی توانای زمانی کوردی لە هەڵگرتنی قورسترین و نوێترین چەمکە فەلسەفی و ڕەخنەییەکانی سەردەم.
گەر بێینە سەر کاریگەریی قوتابخانە ڕەخنەییە ڕۆژئاواییەکان لەسەر ئەم دەقەو هاوشێوەکانی، بە تایبەتی قوتابخانەی فرانکفۆرت (Frankfurt School)، پێکهاتەخوازی (Structuralism)، و پۆست-پێکهاتەخوازی (Post-Structuralism) ئەوا دەتوانین بڵێین تەنیا کاریگەرییەکی ڕووکەش نییە، بەڵکو دەچێتە ناو قووڵایی کایەی زمانی و فیکریی دەقەکانەوە.
ئەم کاریگەرییە ئەکادیمییە لە ڕێگەی چەند مۆدێلێکی ڕەخنەیی ڕۆژئاواییەوە بە ڕوونی دەبینرێت:
١. کاریگەریی قوتابخانەی فرانکفۆرت (تیۆری ڕەخنەیی هاوچەرخ)
بیرمەندانی فرانکفۆرت وەک تیۆدۆر ئەدۆرنۆ و ماکس هۆرکهایمەر ڕەخنەیەکی توندیان ئاڕاستەی “سیستەمی سەرمایەداری” و “بەپیشەسازیکردنی کلتور” کرد کە مرۆڤیان کردووە بە ئامراز و کاڵا. ئەم گۆشەنیگایە بە ڕوونی بەسەر شیعری”سەری بێ کون” و دەقەکانی تری شاعیرەوە دیارە.
– ڕەتکردنەوەی ئاشتبوونەوە لەگەڵ واقیع: ئەدۆرنۆ پێی وابوو هونەری ڕاستەقینە نابێت ئاسودەیی بە خوێنەر ببەخشێت، بەڵکو دەبێت “ناڕەحەتکەر” بێت. سۆران محەمەد بە دروستکردنی فەزایەکی سارد، تەمومژاوی و دژوار، دەقەکەی لە کاڵابوون دەپارێزێت و ناهێڵێت ببێتە کەرەستەیەکی خۆشگوزەرانیی خێرا بۆ بازاڕی ئەدەبی.
– ڕەخنە لە عەقڵانیەتی ئامرازبوون: وێناکردنی جیهانی دەرەوە لە ڕێگەی (بۆرسە، بازاڕ، و جەنجاڵی هەواڵەکان) ڕەنگدانەوەی ئەو دیدە فرانکفۆڕتییەیە کە دەڵێت جیهانی مۆدێرن بەها ڕۆحییەکانی مرۆڤی خستووەتە ژێر پێی ژمارە و قازانجەوە.
٢. کاریگەریی پێکهاتەخوازی (Structuralism) و زمانەوانیی فۆرمالیستی
لە ژێر کاریگەریی تیۆری زمانەوانیی فێردیناند دی سۆسێر و ڕەخنەی فۆرمالیستی ڕۆژئاواییدا، سۆران محەمەد شیعر وەک سیستەمێکی داخراو لە نیشانەکان سەیر دەکات:
مانا لای ئەو تەنیا لە ڕێگەی گێڕانەوەی ڕووداوی دەرەکی دروست نابێت، بەڵکو لە ڕێگەی دووانە دژیەکەکانەوە بەرهەم دێت (وەک ناوەوە/دەرەوە، بێدەنگی/ژاوەژاو، بەستن/جووڵە) .
ناونیشانی “سەری بێ کون” خۆی لە خۆیدا کۆدێکی پێکهاتەیی ڕۆژئاواییە کە تەواوی پێکهاتەی دەقەکە لە دەوری داخرانی زمانەوانی لول دەدات.
٣. کاریگەریی پۆست-پێکهاتەخوازی و هەڵوەشاندنەوەخوازی (Deconstruction)
لە ژێر کاریگەریی بیرۆکەکانی ژاک دێریدا سەبارەت بە “قەیرانی زمان” و نەسەقامگیریی مانا، ئەم جۆرە دەقانە باوەڕیان بەوە هەیە کە زمان ناتوانێت حەقیقەتی ڕەها بگەیەنێت:
کاتێک شاعیر دەڵێت تەنانەت وشەکانیش ناتوانن جۆشی ئەم زەمەنە هێمن بکەنەوە، ئەمە ڕەنگدانەوەی تیۆری “شێوانی زمانەوانی” (Linguistic Crisis) ی ڕۆژئاوایە. زمان لێرەدا چیتر پردی گەیاندن نییە، بەڵکو بووەتە شوێنی شاردنەوە و ونبوونی مانا.
٤. کاریگەریی بوونگەرایی ڕۆژئاوا
هەرچەندە بوونگەرایی قوتابخانەیەکی ڕەخنەیی ڕووت نییە، بەڵام کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر تیۆری ئەدەبیی هاوچەرخ داناوە (بەتایبەت کارەکانی سارتەر و کامۆ). چەمکە سەرەکییەکانی بوونگەرایی ڕۆژئاوا بە ڕوونی لەم دەقەکەدا ئامادەییان هەیە:
نامۆبوونی بوونگەرایی: مرۆڤ کە لە ناو جەستەی خۆیدا (ڕەگێکی کوێر لە ژێر پێستدا) هەست بە غەریبی دەکات.
پووچی و دڵەڕاوکێ : بەکارهێنانی سیمبوڵی وەک “لیتە” و “گێژەنگ” هاوتایە لەگەڵ چەمکی ونبوونی ڕووبەری ئاسنین و دڵنیایی فیکری لە فەلسەفەی هاوچەرخی ڕۆژئاوادا.
بەم جۆرە شاعیر لە ڕێگەی ئەم پاشخانە ڕەخنەییە ڕۆژئاواییەوە، توانیویەتی مۆدێلی “شاعیر-ڕەخنەگر” لە ئەدەبی کوردیدا پەیڕەو بکات. ئەو تەنیا پشت بە بەهرەی شیعر نابەستێت، بەڵکو دەقەکەی لەژێر تاقیگەی تیۆرییە کلتوری و زمانەوانییەکانی ڕۆژئاوادا دادەڕێژێت، ئەمەش وایکردووە کە بەرهەمەکانی ببنە جێگەی لێ وردبوونەوە .
هەرچەندە لە ناوەندی ئەدەبیی کوردیدا، دوورکەوتنەوە یان “خۆ لێ نەدانی” زۆرێک لە ڕەخنەگران لە دەقە قووڵ، تەمومژاوی و نوخبەگەراییەکانی وەک کارەکانی سۆران محەمەد دیاردەیەکی بەرچاوە، بەڵام لە ڕاستیدا ئەم پشتگوێخستنە یان ترسی ڕەخنەگران لە چوونە ناو ئەم جۆرە تێکستانە، لە چەند هۆکارێکدا کورت دەبێتەوە:
١. قەیرانی تیۆری و نەشارەزایی لە کەرەستە ڕەخنەییە نوێیەکان
زۆربەی ڕەخنەگرانی باوی کورد هێشتا بە کەرەستە کلاسیكی یان ڕۆمانسییەکان کار دەکەن کە تەنیا بەسەر دەقە سادە و گێڕانەوەییەکاندا دەچنەوە. کاتێک ڕووبەڕووی دەقێکی وەک “سەری بێ کون” دەبنەوە کە لەسەر بنەمای فەلسەفەی وجودی، قوتابخانەی فرانکفۆرت، و پێکهاتەخوازی داڕێژراوە، ڕەخنەگر کەرەستەی ئەکادیمی پێویست شک نابات بۆ هەڵوەشاندنەوەی کۆدەکانی شیعرەکە، بۆیە لەبەر شکست نەهێنان، خۆی لێ بەدوور دەگرێت
٢. ترسی ڕەخنەگر لە شۆکی داخرانی دەق
ئەم جۆرە دەقانە وەک سیستەمێکی داخراو (Hermetic Texts) کار دەکەن کە بە ئاسانی مانا بەدەستەوە نادەن. ڕەخنەگر حەز دەکات بچێتە سەر دەقێک کە کلیلەکانی ئاسان بن بۆ ئەوەی بە خێرایی وتارێکی لەسەر بنووسێت. داخرانی دەقەکەی سۆران وا دەکات ڕەخنەگر کاتێکی زۆری پێ بچێت بۆ تێگەیشتن لە مۆسیقای ناوەکی و فەزای دەروونی کاتە چەقبەستووەکانی ناو دەقەکە، ئەمەش ماندووبوونی دەوێت کە زۆر کەس ئامادەیی ئەمەی تێدا نییە.
٣. زاڵبوونی کلتوری “ئیستاتیکای خێرا” و پۆپۆلیزم
میدیای کوردی و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان کلتورێکیان دروستکردووە کە تێیدا تەنیا ئەو دەق و نووسینانە دەنگ دەدەنەوە کە سادەن و لایکی زۆر کۆدەکەنەوە. ڕەخنەگرانیش (کە بەشێکی زۆریان دوای ناوبانگی خێرا کەوتوون) زیاتر دەچنە سەر ئەو دەقانەی کە جەماوەریین، نەک ئەو دەقە قورسانەی کە تەنیا چینی نوخبە دەیانخوێننەوە، ئەوان پێیان وایە نووسین لەسەر دەقێکی تەمومژاوی، خوێنەرانی بە شیوەیەکی گشتی بۆ کێش ناکات.
٤. مۆدێلی “شاعیر-ڕەخنەگر” وەک پەرژینی بەرگری
سۆران محەمەد خۆی تەنیا شاعیر نییە، بەڵکو وەرگێڕو ڕەخنەگریشە، کاتێک شاعیرێک خۆی خاوەنی پاشخانێکی تیۆریی بێت، پەرژینێکی پارێزگاری لە دەوری شیعرەکانی دروست دەکات. ڕەخنەگرانی تر ئیستێك دەکەن لەوەی بچنە سەر دەقەکانی، چونکە دەزانن ئەگەر شیکارییەکەیان سادە یان هەڵە بێت، شاعیر خۆی لە ڕێگەی وتاری ڕەخنەییەوە وەڵامیان دەداتەوە و کەموکوڕییەکانیان ئاشکرا دەکات.
٥. گومان لە بەهای ئاڵۆزیی دەستکرد
بەرەیەکی تر لە ڕەخنەگران پێیان وایە کە ئەم جۆرە دەقانە شایەنی ئەوە نین کاتیان بۆ تەرخان بکرێت. ئەوان وەک جۆرێک لە “مەتەڵی زمانەوانی بێمانا” یان “هاوردەکردنی کوێرانەی فەلسەفەی ئەوروپی” سەیری دەکەن کە پەیوەندی بە ژیانی ڕاستەقینەی مرۆڤی کوردەوە نییە. بۆیە بێدەنگبوونیان لەبەر نەزانین نییە، بەڵکو جۆرێکە لە پشتگوێخستنی بەئەنقەست، وەک دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بەم قوتابخانەیە.
ئەو بەرەیە لە ڕەخنەگران کە دژ یان ڕەخنەگری ئەم شێوازە لە نووسینن (واتە قوتابخانە تەمومژاوی و نوخبەگەراییەکەی هاوشێوەی کارەکانی سۆران محەمەد لە ماڵپەڕی تەم)، لە چەند گۆشەنیگایەکی توندەوە هێرش دەکەنە سەر ئەم جۆرە دەقانە، ڕەخنەکانی ئەوان تەنیا لەسەر زمان نییە، بەڵکو پێکهاتە و فەلسەفەی پشت شیعرەکانیش دەگرێتەوە، کە لەم خاڵانەدا کۆیان دەکەینەوە:
١. گۆڕینی شیعر بۆ “مەتەڵی زمانەوانی” (ڕەخنەی فۆڕمالیستی)
دیارترین ڕەخنە ئەوەیە کە ئەم دەقانە ئەوەندە ئاڵۆزیی دەستکرد بەکاردێنن، کە شیعر لە ئەرکی سەرەکیی خۆی کە “چێژی ئیستاتیکی” و گەیاندنی سۆز، خاڵی دەکەنەوە. ڕەخنەگران دەڵێن ناونیشانی وەک “سەری بێ کون” و ڕستەسازییە تێكشكێنەرەکەی ناو دەقەکە، زیاتر لە مەتەڵێکی وشەکاری یان یارییەکی تاقیگەیی وشك دەچێت کە خوێنەر ماندوو دەکات بێ ئەوەی هیچ بەهایەکی ڕۆحی پێ ببەخشێت .
٢. نامۆبوونی کلتوریی هاوردەکراو
زۆر لە ڕەخنەگرانی باو و کلاسیک پێیان وایە ئەم شێوازە جۆرێکە لە کۆپیکردنی کوێرانەی مۆدێرنیتەی ڕۆژئاوا. ئەوان دەڵێن بیرۆکەکانی قوتابخانەی فرانکفۆرت، سارتەر، یان دێریدا لە ناو جەرگەی قەیرانەکانی ئەوروپای دوای جەنگی جیهانی دووەم لەدایکبوون. سەپاندنی ئەو “ڕەشبینی و پووچگەراییە ڕەهایە” بەسەر کۆمەڵگەی کوردیدا، جۆرێکە لە فیز لێدانی ڕۆشنبیرییە، کە هیچ ڕەگێکی لە ناو واقیع، مێژوو و فۆلکلۆری کوردیدا نییە.
٣. مردنی عاتیفە و سۆز
بۆچوونێک هەیە دەڵێت شیعر بە بێ حەزو سۆزی گەرم دەمرێت. ڕەخنەگران ئاماژە بەوە دەکەن کە وێنەکانی ناو ئەم جۆرە شیعرانە (وەک لیتە، زەمهەریر، سەهۆڵ، ڕەگی کوێر) هێندە سارد و فیکرین، کە خوێنەر ناتوانێت هیچ هاوسۆزییەکیان لەگەڵدا دروست بکات. لێرەدا چیتر خۆشی بەوانە نابەخشێ کە ئەوان لەشیعردا بە دوایدا دەگەڕێن، بەڵکو دەبێتە هاوکێشەیەکی بیرکاریی و هزریی کە تەنیا مێشک دەدوێنێت نەک دڵ.
٤. دابڕانی ئەنقەست لە شەقام
ڕەخنەگرانی کۆمەڵایەتی پێیان وایە کە ئەم قوتابخانەیە جۆرێک لە ڕاکردن لە بەرپرسیارێتی پێوە دیارە. لە کاتێکدا مرۆڤی کورد بە دەست دەیان قەیرانی ڕاستەقینەی وەک نادادی، هەژاری و ململانێی سیاسییەوە دەناڵێنێت، شاعیری نوخبەگەرا دێت لە ناو بورجە عاجییەکەی خۆیدا باسی “ئۆنتۆلۆژیای زمان” و “سەری بێ کون” دەکات. ئەمەش لای ئەوان جۆرێکە لە بێباکی لە خەمەکانی شەقام.
٥. گشتاندنی نائومێدی وەک مۆدێل (Nihilistic Fashion)
ڕەخنەیەکی تر ئەوەیە کە ئەم قوتابخانەیە نائومێدی و پووچگەرایی کردووە بە مۆدێلێکی ئەدەبی لە ناو گەنجاندا. کاتێک نەوەی نوێ دەبینێت کە بۆ نوخبەبوون پێویستە شیعرەکەی پڕ بێت لە تاریکی، شێواوی و داخران، جۆرێک لە “تەقلیدکردنی ڕەشبینی” دروست دەبێت کە وزەی ئەرێنی و هیوای گۆڕانکاری لە ناو کلتوری کوردیدا لەناو دەبات.
لە لایەکی ترەوە وەڵامی هەڵگرانی ئەم دیدە شیعرییە، وەك سۆران محەمەد، چ وەک شاعیر لە دەقەکانیدا و چ وەک ڕەخنەگر لە وتارە تیۆرییەکانیدا بۆ ئەم ڕەخنانە، وەڵامێکی فەلسەفی، زمانەوانی و ستراتیژییە. ئەو بە ڕوونی ستراکتۆرو چەمکەکانی ئەوانی تر تێکدەشکێنێت و بەرگری لە دیدی خۆی دەکات لە ڕێگەی ئەم خاڵانەی خوارەوە:
١. ئاڵۆزی ڕەنگدانەوەی ڕاستییە، نەک کایەیەکی دەستکرد
سۆران محەمەد پێی وایە واقیعی مرۆڤی هاوچەرخ خۆی لە خۆیدا شێواو، تەمومژاوی و ئاڵۆزە. بۆیە بەکارهێنانی زمانێکی سادە و هێڵکاری بۆ گوزارشتکردن لەم جیهانە، جۆرێکە لە درۆکردن لەگەڵ واقیعدا. ئەو دەڵێت شیعر نابێت ببێتە وەڵامێکی ئامادەکراو و پێشوەختە بۆ خوێنەر، بەڵکو دەبێت خوێنەر ناچار بکات بیر بکاتەوە و بەشداری لە دروستکردنی مانادا بکات.
٢. شیعر “کەرەستەی بەزەیی هاتنەوە” نییە (وەڵام بۆ ساردبوونی عاتیفە)
ئەو پێی وایە عاتیفە لەو شیعرانەدا نەمردووە، بەڵکو لە عاتیفەیەکی ڕووکەش و ڕاستەوخۆوە (وەک گریان و ناڵینی ڕۆمانسی یان دروشمی سیاسی) گۆڕاوە بۆ ئازارێکی فیکریی قەتیسماو وەک (ڕەگێکی کوێر لە ژێر پێستدا)، وێنە ساردەکانی (وەک سەهۆڵبەندان و زەمهەریر) لای ئەو لوتکەی خەمۆکی و سۆزێکی قووڵن کە بە هێمنی لە ناوەوە دەسوتێن، نەک هاوارێکی کاتی لەسەر شەقام.
٣. پاراستنی شیعر لە “بە پیشەسازیکردنی کلتور” و کاڵابوون
ئەو ڕەخنەی “نوخبەگەرایی” وەک تۆمەت وەرناگرێت، بەڵکو وەک ستراتیژێکی پێویست دەبینێت. لە وتارەکەیدا لە ژێر ناوی “نوخبەی شیعر بەرەو کوێ؟” ئاماژە بەوە دەکات کاتێک تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و کلتوری گشتی هەموو شتێکیان کردووە بە کاڵایەکی بازرگانیی سادە بۆ لایک کۆکردنەوە، ئەرکی شیعر ئەوەیە بەرگری لە بەهای هۆشیاری بکات، شیعر بۆ بەڕێکردنی کاتی خێرا نییە، بەڵکو بۆ ئەو خوێنەرە جدییە مێشک-کراوەیەیە کە بەدوای حەقیقەتدا دەگەڕێت و لەگەڵ پەیڤەکاندا ڕامان و چێژ دەبینێت.
٤. برینی مرۆڤ گەردوونییە و تایبەت نییە بە ئەوروپا
سەبارەت بە تۆمەتی هاوردەکردنی فەلسەفەی ڕۆژئاوایی، وەڵامی ئەوان ئەوەیە کە مرۆڤی کوردیش بەشێکە لەم جیهانە گەردوونییە. مرۆڤی کورد لە سایەی تەکنەلۆژیا، مۆدێرنیتەی شێواو و جەنجاڵی بازاڕدا، تووشی هەمان ئەو نامۆبوون، دڵەڕاوکێ و ونبوونی ناسنامەیە بووە کە بیرمەندانی ئەوروپا باسیان کردووە. بۆیە بەکارهێنانی کەرەستەی فەلسەفیی هاوچەرخ پەرەسەندنێکی سروشتیی زمانی کوردییە بۆ گەیشتن بە ئاستی جیهانی.
٥. ڕەشبینی لای ئەو هۆشیارییە، نەک پووچگەرایی
ئەوان ڕەتیدەکەنەوە کە دەقەکانیان پووچگەرایی بن. بە بڕوای ئەوان، پیشاندانی تاریکی؛ تەم و داخران و هاتنەوەیەکی واقیع، بۆ نموونە(سەری بێ کون)، شیوەنکردن نییە، بەڵکو هۆشداریدان و ڕووبەڕووبوونەوەیە، کاتێک شاعیر ئامادە نییە هیوایەکی درۆینە بە خوێنەر ببەخشێت، لە ڕاستیدا دەیەوێت خوێنەر لە خەوی وەهمی واقیعی ڕووکەش بەئاگا بهێنێتەوە تا بەدوای گۆڕانکارییەکی ڕاستەقینەدا بگەڕێت.
زمانی دەق:
چۆنیەتی بەکارهێنانی زمان و هونەرەکانی شیعر لەم دەقەدا بەسەر چەند ئاستێکی جیاوازدا دابەش دەبێت:
١. هونەری لادانی واتایی و هاوسەنگیی دژەکان ، شاعیر پشت بە تێکشکاندنی هاوکێشە باوەکانی زمان دەبەستێت بۆ دروستکردنی شۆکی مەعریفی لە لای خوێنەر:
بۆنموونە وەك لە ناوونیشانەکەدا دیارە”سەری بێ کون”: سەر لە زمانی باودا ناوەندی چاو، گوێ، و دەمە (دەرچەکانی پەیوەندی)، بەڵام لکاندنی وەسفی “بێ کون” پێیەوە، دژایەتییەکی واتایی دروست دەکات کە هێمای داخرانی ڕەهای مرۆڤە.
یان “ڕەگێکی کوێر”: ڕەگ هەمیشە بەرەو دۆزینەوەی ئاو و گەشە دەڕوات، بەڵام لێرەدا بە سیفەتی “کوێر” کایە ڕەسەنەکەی لێ دەسەندرێتەوە و دەبێتە هێمای ئازارێکی نەزۆک، ئەمەش خوازەی جەستەیی و ئۆرگانییە (Somatic Metaphor) لە جیاتی خوازەی ڕۆمانسی.
٢. (لێكچواندنی مرۆڤ بە سروشت یان بە پێچەوانەوە)، شاعیر جۆرە خوازەیەکی گرانی جەستەیی بەکاردێنێت کە چەمکە دەروونییەکان دەکاتە ماددەیەکی بینراو:”ژێر پێست” و “توێژاڵی دنیا”: پێست و توێژاڵ لێرەدا دەبنە سنووری زمان لە نێوان “ناخی دڵەڕاوکێی خود” و “جەنجاڵی بازاڕی دەرەوە” ، بەم جۆرە ئازار لای ئەو نابێتە هاوارێکی دەنگی، بەڵکو لە ژێر پێستدا وەک ئەندامێکی ناوەکی دەمێنێتەوەو قەناعەت بەرپا دەکات.
٣. ڕستەسازیی چەقبەستوو : لە ڕووی هونەری ڕستەسازییەوە، شاعیر بە تەواوی ئەرکی کاتیی زمان دەگۆڕێت:لە دەقەکەدا ڕستەی ناویی زاڵە بەسەر ڕستەی فەرماندا. سڕینەوە یان کەمکردنەوەی کردارەکان وادەکات جووڵە لە ناو ڕستەکاندا نەمێنێت. ئەم ڕستەسازییە چەقبەستووە هاوتایە لەگەڵ تیمای “زەمهەریر و سەهۆڵبەندان” کە تێیدا کات لە ناو بازنەیەکی پووچدا بەستوویەتی.
٤. ئامرازی نەرێکردنی بنیاتنەر پێکهاتەی زمان لەم دەقەدا لە سەر بنەمای “نەبوون” و “ڕەتکردنەوە” داڕژاوە لە ڕێگەی بەکارهێنانی بەرفراوانی پاشگر و پێشگرە نەرێنییەکانی وەک (بێ کون، کوێر، ون، بزر، نادیار ). نەرێکردن لێرەدا تەنیا ڕەتکردنەوەی وشەیەک نییە، بەڵکو هونەرێکی ئەندازیارییە بۆ تەکاندنی مانا دڵنیاکەرەوەکان لە واقیعی مرۆڤدا.
٥. فۆنەتیک و مۆسیقای ناوەکی پچڕپچڕ: شاعیر کێشی دەرەکیی عەرووز ڕەت دەکاتەوە و مۆسیقای دەقەکە لە ڕێگەی دەنگسازییەوە بەرهەم دەهێنێت.
وەك باڵادەستیی پیتە بێدەنگ و کز و ساردەکان: بەکارهێنانی چڕی پیتەکانی وەک (س، ت، خ، ک، ز) لە وشەکانی وەک (سەهۆڵ، پێست، زەمهەریر، لیتە، کز) ڕیتمێکی خشۆکی هێمن دروست دەکات کە خوێنەر ناچار دەکات بە قورسی و بە هەناسەبڕکێ دێڕەکان بخوێنێتەوە.
هەروەها بوونی هونەری بێدەنگی (The Aesthetic of Silence): دابەشکردنی دێڕەکان و جێهێشتنی بۆشایی سپی لە دەقەکەدا، بێدەنگی دەکاتە توخمێکی مۆسیقی. ئەم وەستانە کتوپڕانە گوزارشتن لە پچڕانی پەیوەندیی نێوان مرۆڤ و واقیعەکەی.
٦ مێتا-شیعر و ڕەخنەی زمان لە خودی زمان، ئەمەش یەکێک لە باڵاترین هونەرەکانی زمانە، لەم شیعرەدا کە زمان ئاوڕ لە خۆی دەداتەوە و ڕەخنە لە توانای خۆی دەگرێت، کاتێک شاعیر ئاماژە بەوە دەکات کە تەنانەت وشەکان و شیعر ناتوانن جۆشی ئەم زەمەنە هێمن بکەنەوە، زمان لێرەدا دان بە شکستی خۆیدا دەنێت لە چاککردنی جیهان. ئەم لادانە ڕەخنەییە وا دەکات شیعرەکە لە ئاستی ئاساییەوە بەرزبێتەوە بۆ ئاستی مێتا-شیعری (شیعر لەسەر شیعر) ئەم شیکارییە نیشانی دەدات کە چۆن زمان لەم دەقەدا وەک کەرەستەیەکی تەلارسازیی ورد بەکارهێنراوە بۆ وێناکردنی نامۆبوونی مرۆڤ .
کەواتە قەسیدەی “سەری بێ کون” ڕەگێکی قووڵی لەناو ئەدەبی پێشەنگ و مۆدێرنیستی جیهانیدا هەیە. ئەو چەمکانەی کە لەم شیعرەدا دەبینرێن (وەک: جەستەی دابڕاو، داخرانی فیکری، ساردیی زمانی و ڕەخنە لە کاڵاگەریی مۆدێرنیتە)، لە کارەکانی چەندین ئەدیبی ناوداری جیهاندا ڕەنگیان داوەتەوە وەك:
١. تی ئێس ئێلیۆت و سەرزەمینی وێران” (The Waste Land) نزیکترین هاوشێوەی فیکریی ئەم دەقەیە: هاوشێوەیی دنیابینی ئێلیۆت: جیهانی مۆدێرن و جەنجاڵی شار وەک بیابانێکی ڕۆحی و سارد وێنا دەکات کە مرۆڤەکان تێیدا نامۆ بوون.
هاوشێوەیی زمانی: هاوشێوەی وێنەکانی سۆران محەمەد (وەک لیتە و زەمهەریر) لای ئێلیۆتیش سروشت بەستوویەتی و زمان تووشی شێوان بووە.
ئێلیۆت لەو قەسیدەیەدا دەڵێت: “من تەنیا پارچە شکاوەکانم کۆکردووەتەوە بۆ بەرگریکردن لە وێرانبوونم”، ئەمەش ڕێک هاوتایە لەگەڵ ستراتیژی داخرانی پێکهاتەی “سەری بێ کون” وەک قەڵغانێک دژ بە واقیعی دەرەوە.
٢. ساموێل بێکێت و پووچی و ئیفلیجیی جەستە.. نووسەر و شاعیری ئیرلەندی، ساموێل بێکێت، لوتکەی هاوشێوەی ئەم شێوازەیە لە “شانۆی پووچی (Theater of the Absurd)دا:هاوشێوەیی جەستەیی: لە کارەکانی بێکێتدا (وەک کۆتایی یاری یان لەچاوەڕوانی گۆدۆدا)، کارەکتەرەکان لە ناو شوێنی بەستوو، ژووری داخراو، یان لە ناو بەرمیلدا گیریانواردووە و جەستەیان ئیفلیج بووە. ئەم تێکچوونە جەستەییە ڕێک هاوتایە لەگەڵ سیمبوڵی “سەری بێ کون” و “ڕەگێکی کوێر لە ژێر پێستدا” کە تێیدا مرۆڤ لە ناو قەفەسی جەستەی خۆیدا زیندانی کراوە. قەیرانی زمان: بێکێت زمان بەکارناهێنێت بۆ چیرۆکگێڕانەوە، بەڵکو زمان تێکدەشکێنێت تا بیسەلمێنێت وشەکان توانای ڕزگارکردنی مرۆڤیان نەماوە، کە ئەمەش هاوشێوەی دیدی سۆرانی شاعیرە کە دەڵێت وشەکان ناتوانن جۆشی ئەم زەمەنە هێمن بکەنەوە
٣. پۆڵ سێلان و زمانی تەمومژاوی و هێمنیی بەستوو: شاعیری گەورەی ئەڵمانی، پۆڵ سێلان، یەکێکە لە نزیکترین هاوشێوە زمانەوانییەکانی ئەم شێوازە لە شیعری جیهانیدا، سێلان بەوە دەناسرێتەوە کە زمان کورت دەکاتەوە، وشەکان لە مانا باوەکانیان ڕوت دەکاتەوە و فەزایەکی “تەمومژاوی، تاریک و سارد” دروست دەکات کە پێی دەوترێت (Hermetic Poetry) ئەو هێڵکاریی باوی زمان تێکدەشکێنێت و مۆسیقایەکی ناوەکیی خشۆک و کز بەکاردێنێت کە تێیدا بێدەنگیی بەشێکە لە مۆسیقای شیعر، ڕێک بەو شێوازەی ئەم شیعرە کە لە ماڵپەڕی تەمدا جەختی لەسەر دەکاتەوە .
٤. فڕانز کافکا و لیتەی واقیع و گێژەنگی نامۆبوون: نووسەری ناودار فڕانز کافکا لە چیرۆکەکانیدا (وەک مەسخ یان دادگایی)، باشترین ڕەنگدانەوەی “تیۆری نامۆبوون” پیشان دەدات، کاتێک مرۆڤ لە چیرۆکی مەسخدا دەگۆڕێت بۆ جانەوەرێکی گەورە، ئەمە گۆڕانی جەستەیە بۆ نیشاندانی نامۆبوونی دەروونی لە سایەی کلتوری کار و بازاڕی سارددا. مرۆڤ لای کافکا هەمیشە لە ناو گێژەنگێکی نادیار و نامۆدا گیری خواردووە بێ ئەوەی بگاتە زەمینێکی پتەو، کە ئەمەش ڕێک هاوشێوەی سیمبوڵی “لیتە و گێژەنگ”ـە لە دەقەکەی سۆران محەمەددا.
٥. گۆتفرێد بێن (Gottfried Benn) – ئێستاتیکای جەستەی شێواو: شاعیری ئێکسپرێسیۆنیستی ئەڵمانی، گۆتفرێد بێن، یەکەم کەس بوو کە چەمکی “جەستەی شێواو، گۆشت، پێست، و نەخۆشی” بردە ناو شیعری جیهانییەوە وەک هێمایەک بوو بۆ داڕووخانی شارستانیەت. وێناکردنی “ڕەگێکی کوێر لە ژێر پێستدا” لای سۆران محەمەد، کارلێکێکی زۆر قووڵی هەیە لەگەڵ ئەم قوتابخانە ئێکسپرێسیۆنیستییە هاوچەرخەدا .
لە کۆتاییدا دەکارم بێژم :قەسیدەی “سەری بێ کون” درێژکراوەی ئەو ڕەوتە مۆدێرنیستی و ڕەخنەییە گەورەیەیە لە ئەدەبی جیهانیدا کە تێیدا زمان چیتر کەرەستەی کات بەسەربردن نییە، بەڵکو قەڵغان و هاوارێکی فەلسەفییە دژ بە تێکچوونی بەهاکانی مرۆڤایەتی لە سایەی جەنجاڵی و ماددەگەراییدا.
ئاوها جیاوازیی داهێنەرانەی قەسیدەی “سەری بێ کون” لای سۆران محەمەد، لە تێکشکاندنی قاڵبە باو، نیشتمانی و ڕۆمانسییەکانی شیعری هاوچەرخی کوردیدا چڕ دەبێتەوە، ئەم دەقە مۆدێلێکی پێشەنگ (Avant-garde) پێشکەش دەکات کە لەسەر چەند پایەیەکی نوێ وەستاوە:
١- گۆڕینی فەلسەفەی جەستە (ئۆنتۆلۆژیای جەستەی دابڕاو) لە شیعری باوی کوردیدا، جەستە شوێنی وەسفکردنی جوانیی دڵدارە (چاو، ئەگریجە، باڵا). بەڵام لەم دەقەدا، جەستە دەبێتە ڕووبەرێکی فەلسەفیی شێواو، سەری بێ کون: سەر لە ئەرکە بایۆلۆژییەکەی (بینین، بیستن، دەربڕین) دادەماڵرێت و دەبێتە زیندانێکی داخراو بۆ خنکانی هۆشیاری وەك چۆن (ڕەگێکی کوێر لە ژێر پێستدا): پێست دەبێتە سنوورێکی توند کە ئازار و دڵەڕاوکێی وجودی لە ناخدا قەتیس دەکات، بە جۆرێک کە نە دەبینرێت و نە دەبێتە هاوار.
٢- تێکشکاندنی هێڵکاریی کات (چەقبەستوویی کات)شیعری باو کات وەک هێڵێک دەبینێت (خەمی ڕابردوو، خەباتی ئێستا، ئومێدی داهاتوو). بەڵام لەم دەقەدا کات بە تەواوی دەیبەستێت، کات لە ناو بازنەیەکی دووبارەبووەوەی پووچدا، لە ناو فەزایەکی ساردی وەک “زەمهەریر و سەهۆڵبەندان”دا جێگیر دەبێت ، وەك چۆن یادەوەری نابێتە هۆی پەند وەرگرتن، بەڵکو دەبێتە قورساییەکی هەمیشەیی کە ڕێگا نادات ئایندە لەدایک بێت.
٣. ڕەخنەی زمان لە خۆی (مێتا-شیعر)لە کاتێکدا شیعری هاوچەرخی کوردی زمان وەک چەکێک بۆ ڕزگاریی نەتەوەیی یان مرۆیی بەکاردێنێت، ئەم دەقە “ئیفلیجیی زمان” تاقی دەکاتەوە، کاتێک دەڵێت تەنانەت وشەکان و شیعر ناتوانن جۆشی ئەم زەمەنە هێمن بکەنەوە، زمان ئاوڕ لە خۆی دەداتەوە و دان بە شکستی خۆیدا دەنێت لە چاککردنی جیهان . لێرەدا زمان چیتر پردی گەیاندن نییە، بەڵکو دەبێتە شوێنی شاردنەوەی مانا و بەرهەمهێنانی تەمومژ .
٤- مۆسیقای ناوەکی و “مۆسیقای بێدەنگی”ئەم شیعرە کێشی عەرووز یان سەروا جێگیرەکان ڕەت دەکاتەوە، پشت بە ڕیتمێکی پچڕپچڕ (Staccato) دەبەستێت کە لە ڕێگەی لێکدانی پیتە کورت و کپەکانەوە (س، ت، خ، ک، ز) دروست دەبێت . بەکارهێنانی هۆشیارانەی بۆشاییە سپییەکان و خاڵبەندیی کتوپڕ، وادەکات “بێدەنگی” ببێتە توخمێکی مۆسیقی کە ڕەنگدانەوەی ماندووبوونی دەروونیی مرۆڤە
٥- پاراستنی دەق دژ بە کلتوری کاڵاگەریی: جیاوازی هەرە گەورەی دەقەکە لەوەدایە کە ڕەتیدەکاتەوە بە ئاسانی بخوێندرێتەوە یان بە خێرایی و بۆ کات بەسەربردن وەك قازانجی بازاڕ بەرهەم بهێنرێت . شاعیر بە چنینی تۆڕێکی ئاڵۆز لە هێماکان (بۆرسە، لیتە، ڕەگی کوێر)، دەق لە کلتوری لایک کۆکردنەوەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان جیا دەکاتەوە و خوێنەر ناچار دەکات ببێتە شیکارێکی جدی .
– – – – – – – – –
تێبینی: ئەم لێکۆڵینەوەیە بەشێکە لە پرۆژەی تێزی ماستەرنامەی زانکۆ.