ئەو دەرگا داخرانەی مێژووی نەتەوەیەکی کردەوە!

هەورامان عەلی:   
لە سەنتەری هێلسنکی و لە وێزگەی سەرەکی شەمەندەفەرەکانیدا ، سێ دەرگای سەرەکی هەیە. لە پەنا یەکێك لەو دەرگایانەدا، دەرگایەکی بچۆڵەتر هەیە کەلە ساڵی ١٩١٧ بەم لاوە داخراوە و ناکرێتەوە! چیرۆکی فنلەندا وەك وڵاتێکی سەربەخۆ بە داخستنی ئەو دەرگایە دەستپێدەکات! پێش ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی ، سەرکردە سەربازی و کارگێرە پلە یەکەکانی ڕوسیای تزار لەو دەرگایەوە دەهاتنە نێو هێلسنکی. دواینجارلە ئازاری ١٩١٥ تزار نیکۆڵای دووەم سەردانی فەرمی بۆ فنلەندا لەو دەرگایەوە دەستپێکرد. ئەمرۆ لە بەرامبەر ئەو دەرگایەدا سومبوڵی کۆماری فنلەندا هەڵواسراوە کە ڕووی لە خۆرئاوا و پشتی لە خۆرهەڵاتە. ئەم دوو هێمایە بەسە بۆ تێگەیشتن لە فەلسەفە و جیهانبینی فنلەندییەکان .
فینلەندا وەك زۆربەی وڵاتانی جیهان، مەحکومە بە جوگرافیا. دۆستایەتی سوید و ترس لە ڕوسیا، لە بیرکردنەوەی ستراتیژی فنلەندیەکاندا ئامادەیی هەمیشەیی هەیە.
ئەمڕۆ پەیوەندی نێوان فینلەندا و سوید یەکێکە لە ناوازەترین و نزیکترین پەیوەندییە دیپلۆماسی و کولتوورییەکانی جیهان.
کاریگەریی سیاسەتی سوید لەسەر فینلەندا لە چەند لایەنێکی سەرەکییەوە دەبینرێت:
١. مێژوو و کولتووری هاوبەش
سەدان ساڵ لەژێر یەک ئاڵادا: فینلەندا بۆ ماوەی نزیکەی ٧٠٠ ساڵ (تا ساڵی ١٨٠٩) بەشێک بووە لە شانشینی سوید. ئەمەش وایکردووە سیستەمی یاسایی، کۆمەڵایەتی و ئیداریی فینلەندا لەسەر بنەمای مۆدێلی سویدی دابمەزرێت.
زمانی فەرمی: زمانی سویدی تا ئێستاش یەکێکە لە زمانە فەرمییەکانی فینلەندا و لە قوتابخانەکاندا دەخوێندرێت، ئەمەش پردی پەیوەندی نێوان هەردوو وڵاتەکەی بەهێزتر کردووە.
٢. “مۆدێلی نۆردیک”
فینلەندا و سوید، لەگەڵ وڵاتانی تری سکاندیناڤیا، پەیڕەوی لە مۆدێلێکی تێکەڵی ئابووری بازاڕی ئازاد و دەوڵەتی خۆشگوزەرانی دەکەن. لە زۆر لایەنی کۆمەڵایەتی و ئابوورییەوە، فینلەندا چاوی لە ئەزموون و سەرکەوتنەکانی سوید بووە بۆ داڕشتنی سیاسەتەکانی خۆی لە بواری تەندروستی، پەروەردە و مافەکانی کرێکاراندا.
٣. هاوئاهەنگی نزیک لە سیاسەتی دەرەوە و بەرگرییدا
بێلایەنیی مێژوویی: بۆ ماوەیەکی درێژ، هەردوو وڵات پێکەوە سیاسەتی بێلایەنی (سەربازی) یان پەیڕەو دەکرد، بەتایبەت لە سەردەمی جەنگی سارددا.
پرۆسەی چوونە ناو ناتۆ: ڕووداوەکانی ئەم دواییەی ناوچەکە (بەتایبەت دوای ساڵی ٢٠٢٢) سەلماندیان کە بڕیارە ستراتیژییەکانی ئەم دوو وڵاتە چەنێک گرێدراوی یەکترن. کاتێک فینلەندا بڕیاریدا بچێتە ناو ناتۆوە، پرۆسەکە بە هاوئاهەنگییەکی تەواو و هاوشانی سوید بەڕێوەچوو. هەرچەندە فینلەندا کەمێک زووتر بووە ئەندام، بەڵام ئامانجەکە هەر لە سەرەتاوە هەنگاونانی پێکەوەیی بوو.
سیاسەتی فەرمی فینلەندا بە تەواوی سەربەخۆیە، بەڵام بەهۆی هاوسێیەتی، مێژووی هاوبەش، و بەرژەوەندی جیۆپۆلەتیکی یەکدەگرنەوە، سوید هەمیشە وەک هێمایەک و هاوبەشێکی سەرەکی بووە کە کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر ئاڕاستەی سیاسەتەکانی فینلەندا هەبووە. دەکرێت ئاماژە بە چەند خاڵی جیۆپۆلەتیکی گرنگ بدەین:
سەربەخۆیی فینلەندا پرۆسەیەک نەبوو کە تەنها لەناوخۆدا دروست بووبێت، بەڵکو بەرهەمی ڕاستەوخۆی کێبڕکێ و داڕووخانی ئیمپراتۆریەتە گەورەکانی دەوروبەری بوو.
ئەگەر سەیری مێژوو بکەین، دەبینین چۆن ململانێی نێوان سوید و ڕووسیا زەمینەی بۆ دروستبوونی دەوڵەتی فینلەندا خۆش کرد:
١. جەنگی فینلەندا (١٨٠٨-١٨٠٩) و جێهێشتنی سوید
بۆ ماوەی چەندین سەدە، فینلەندا تەنها هێڵێکی پێشەوەی بەرگری بوو بۆ شانشینی سوید لە دژی فراوانخوازیی ڕووسیای تزاری. لە ساڵی ١٨٠٨دا، کاتێک ئەسکەندەری یەکەمی تزار هێرشی کردە سەر سوید، سوید نەیتوانی بەرگری لە فینلەندا بکات. بەپێی “پەیماننامەی فرێدریکسهامن” لە ساڵی ١٨٠٩، سوید ناچار بوو فینلەندا ڕادەستی ڕووسیا بکات. ئەم گواستنەوەیە خاڵی وەرچەرخان بوو، چونکە فینلەندا لە ژێردەستەیی سوید ڕزگاری بوو و چوونە ناو قۆناغێکی نوێوە.
٢. دروستبوونی قەوارەی فینلەندا لەژێر سایەی ڕووسیادا
تزاری ڕووسیا بۆ ئەوەی دڵی فینلەندییەکان ڕابگرێت و ڕێگری بکات لەوەی بیر لە گەڕانەوە بۆ باوەشی سوید بکەنەوە، پێگەیەکی تایبەتی پێبەخشین کە پێی دەگوترا “شازادەیی گەورەی فینلەندا” .
ڕووسیا ڕێگەی پێدان یاسا کۆنەکانی سوید، پەرلەمان، و تەنانەت ئایینەکەی خۆیان (لوثەری) بپارێزن.
ئەم ئۆتۆنۆمییە (کە بەهۆی ململانێی ڕووسیا-سویدەوە پێیان درابوو) وایکرد فینلەندییەکان بۆ یەکەمجار وەک قەوارەیەکی سیاسی و جوگرافی جیاواز گەشە بکەن. ئەو دەم لە بیرکردنەوەی گشتی فینلەندیەکاندا دەگوترا: “چیتر سویدی نین، نامانەوێت ببینە ڕووسی، کەواتە با ببینە فینلەندی.”
٣. فرسەتی مێژوویی (١٩١٧)
کاتێک فینلەندا لە ساڵی ١٩١٧دا سەربەخۆیی خۆی ڕاگەیاند، تەنها خواستی گەلەکە نەبوو، بەڵکو کەڵک وەرگرتن بوو لە دەرفەتێکی زێڕین:
ڕووسیای تزاری بەهۆی جەنگی جیهانی یەکەمەوە لاواز ببوو و دواتر شۆڕشی بەلشەفی (ئۆکتۆبەر) لێکەوتەوە و ئیمپراتۆریەتەکە هەرەسی هێنا.
سویدیش پێشتر هێزی سەربازیی جارانی نەمابوو و نەیدەتوانی یان نەیدەویست داوای خاکەکەی بکاتەوە.
ئەگەر ململانێی توندی نێوان سوید و ڕووسیا نەبووایه، فینلەندا نەدەبووە قەوارەیەکی سەربەخۆ. سوید وەک بەشێک لە خاکەکەی سەیری دەکرد، و ڕووسیاش بۆ دژایەتی سوید هانی جیاوازبوونی فینلەندای دا. کاتێکیش هەردوو جەمسەرەکە لاواز بوون، فینلەندییەکان دەرفەتەکەیان قۆستەوە و سەربەخۆیی خۆیان ڕاگەیاند. دەستنیشانکردنی فینلەندا وەک “پشتوێنەی ئاسایشی سنووری” ، کلیلێکی بنەڕەتییە بۆ تێگەیشتن لە تەواوی مێژووی جیۆپۆلەتیکی باکووری ئەورووپا، نەک تەنها لە سەدەی نۆزدە و بیستدا، بەڵکو تەنانەت تا ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی ئیمڕۆش.
ئەم خاڵانەی ، چەند ڕاستییەکی مێژوویی گرنگ ڕووندەکەنەوە:
١. فینلەندا وەک قەڵغانی پاراستنی پایتەختەکان
بۆ هەردوو ئیمپراتۆریەتەکە، خاکی فینلەندا هێڵی مەرگ و ژیان بوو:
بۆ سوید: فینلەندا هێڵی پێشەوەی بەرگری بوو بۆ ڕێگریکردن لە گەیشتنی ڕووسیا بە ستۆکهۆڵم و دەریای باڵتیک.
بۆ ڕووسیا: دوای ئەوەی پیتەری مەزن شار و پایتەختی نوێی ڕووسیا (سانت پترسبۆرگ)ی لە نزیک سنووری فینلەندا دامەزراند، کۆنترۆڵکردنی فینلەندا بووە کێشەی ئاسایشی نەتەوەیی پلە یەک بۆ پاراستنی پایتەختەکەیان لە هێرشی سوید یان هەر هێزێکی تری ڕۆژاوا.
٢. حەشارگەی لێنین و نەخشەی چەپەکان
ئەم فاکتەرە زۆرجار لە مێژووی گشتییدا پشتگوێ دەخرێت، بەڵام یەکلاکەرەوە بوو. ڤلادیمێر لێنین لە ساڵی ١٩١٧دا بۆ ماوەیەک لە فینلەندا (کە بەهۆی ئۆتۆنۆمییەکەیەوە پۆلیسی تزار نەیدەتوانی بە ئاسانی لێی بدات) خۆی حەشاردا.
لێنین پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ سۆسیال دیموکراتەکان (چەپەکان)ی فینلەندادا هەبوو. لەو زنجیرە وتار و نامانەی لەژێر ناوی “سەبارەت بە پرسی فینلەندا” (یاخود لە چوارچێوەی تێزەکانی لەسەر مافی چارەی خۆنووسینی نەتەوەکان)، لێنین ستراتیژێکی دوو فاقی پەیڕەو کرد:
بەڵێنەکە: بۆ لاوازکردنی حکومەتی کاتیی ڕووسیا و بەدەستهێنانی پشتگیری چەپەکانی فینلەندا، بەڵێنی دا کە مافی جیابوونەوە و سەربەخۆییان پێدەدات.
مەبەستی ڕاستەقینە: لێنین پێیوابوو ئەگەر فینلەندا سەربەخۆش بێت، بەهۆی بەهێزیی چەپەکانی فینلەنداوە، شۆڕشێکی پرۆلیتاری لەوێش ڕوودەدات و دواتر وەک دەوڵەتێکی چەپ و سۆشیالیست خۆبەخۆ دەگەڕێتەوە ناو باوەشی مۆسکۆ.
٣. کاتێک لە کانوونی یەکەمی ١٩١٧دا فینلەندا سەربەخۆیی ڕاگەیاند، حکومەتی بۆلشەفی بە سەرۆکایەتی لێنین یەکەم حکومەت بوو کە بە فەرمی دانی پێدانا، چونکە لێنین نەیدەویست لە یەک کاتدا لە ناوخۆدا بجەنگێت و لە سنوورەکانیشەوە بەرەیەکی نوێی لێبکرێتەوە، هاوکات هیوای بە سەرکوتکردنی ڕاستڕەوەکانی فینلەندا هەبوو لەلایەن هاوڕێ چەپەکانییەوە.
بەڵام ئەوەی پلانی لێنین و چەپەکانی تێکدا، هەڵگیرسانی جەنگی ناوخۆی فینلەندا (١٩١٨) بوو، کە تێیدا “سپێییەکان” (ڕاستڕەوە نەتەوەییەکان بە پاڵپشتی ئەڵمانیا) توانیان “سوورەکان” (چەپەکانی هاوپەیمانی لێنین) شکست پێبهێنن و فینلەندا بۆ هەمیشە لە بازنەی سۆڤیەت دووربخەنەوە. . ئەم دوو خاڵە،مەترسیی هەمیشەیی ڕووسیا لە بیرکردنەوەی ستراتیژیی فینلەندادا، و پێگەی گرنگی نوخبەی سویدی‌زمان لە ناوخۆی دەوڵەتدا، دوو کۆڵەکەی بنەڕەتین کە سیاسەتی فەرمیی فینلەندای ئیمڕۆیان دروست کردووە.
با کەمێک قووڵتر سەیری ئەم دوو خاڵە بکەین:
١. ڕووسیا لە “دەوڵەتی قووڵ”ی فینلەندادا: مەترسییەکی نەگۆڕە
لە فینلەندا دەستەواژەیەک هەیە لە ناوەندە سەربازی و هەواڵگرییەکاندا کە دەڵێت: “مەترسی هەمیشە لە ڕۆژهەڵاتەوە دێت.” سەرەڕای دەیان ساڵ لە پەیوەندی دیپلۆماسی و بازرگانیی ئاشتیانە دوای جەنگی جیهانی دووەم (سەردەمی بێلایەنی ناچاری)، دەوڵەتی قووڵی فینلەندا هیچ کاتێک متمانەی بە ڕووسیا نەکرد.
ئەم متمانەنەکردنە لە چەند ڕەفتارێکی کۆنکرێتیدا ڕەنگی دایەوە کە جیهانی سەرسام کرد:
پاراستنی سیستەمی سەربازی: لە کاتێکدا دوای ڕوخانی یەکێتی سۆڤیەت تەواوی وڵاتانی ئەورووپا (تەنانەت سویدیش) سیستەمی سەربازیی زۆرەملێیان هەڵوەشاندەوە و سوپاکانیان بچووک کردەوە، فینلەندا سوپاکەی خۆی بە بەهێزی هێشتەوە و یەکێک لە گەورەترین هێزەکانی تۆپخانە و یەدەگی سەربازی لە ئەورووپادا بنیات ناوە.
ئامادەکاریی نیشتمانی (Huoltovarmuus): فینلەندا سیستەمێکی ناوازەی هەیە کە تێیدا عەمباری گەورەی دانەوێڵە، دەرمان، و سووتەمەنی بۆ ساڵانێک پاشەکەوت کردووە، چونکە هەمیشە لەو بڕوایەدا بوون کە ڕۆژێک دادێت ڕووسیا دیسانەوە دەبێتەوە بە مەترسی. ڕووداوەکانی ساڵی ٢٠٢٢ و هێرشی ڕووسیا بۆ سەر ئۆکرانیا، تەنها سەلماندنی ئەو تیۆرییە بوو کە دەوڵەتی قووڵی فینلەندا سەد ساڵ بوو خۆی بۆ ئامادە دەکرد، و هەر ئەوەش بوو وایکرد بە خێراییەکی پێوانەیی بچنە ناو ناتۆ .
٢. نوخبەی سویدی‌زمان لە ناوەندەکانی بڕیاردا
کەمایەتیی سویدی‌زمان لە فینلەندا تەنها ٥٪ی دانیشتوان پێکدەهێنن، بەڵام قورساییەکی سیاسی، ئابووری و کولتووریی یەکجار گەورەیان هەیە کە لە قەبارەی ڕاستەقینەی خۆیان زۆر گەورەترە.
“دەسەڵاتی نەرم و ئابووری: زۆرێک لە کۆنترین و دەوڵەمەندترین خێزانەکانی فینلەندا، کە خاوەنی کۆمپانیا گەورە ، بانک و دامەزراوە داراییەکان”، سویدی‌زمانن. لە بواری سیاسیدا، سویدیزمانەکان پارتێکی سەربەخۆی خۆیان هەیە بە ناوی “پارتی گەلی سویدی لە فینلەندا” کە بەهۆی لێهاتوویی سیاسییانەوە، نزیکەی لە هەموو حکومەتە هاوپەیمانەکانی فینلەندادا لە چەند دەیەی ڕابردوودا بەشداربوون، گرنگ نییە حکومەتەکە چەپ بێت یان ڕاست ، ئەوان لە بڕیاری سیاسی وڵاتدا خاوەن جێگەی نەگۆڕی خۆیان بوون .
سیاسەتمەدارانی کلیل: زۆرێک لەو سیاسەتمەدارانەی کە نوێنەرایەتی فینلەندا دەکەن لە جیهاندا، لەم پاشخانە کولتوورییەن. بۆ نموونە، ئەلێکساندەر ستەب کە ئێستا سەرۆك کۆماری فینلەندایە (دواتر لە ساڵی ٢٠٢٤ هەڵبژێردرا)، خۆی لە بنەڕەتدا لە باوکێکی سویدی‌زمان و دایکێکی فینلەندی‌زمان لەدایکبووە و زمانەوانییەکی تەواوە لە هەردوو زمانەکەدا و هەمیشە لایەنگری بەهێزکردنی پەیوەندییەکان بووە لەگەڵ ڕۆژاوا و سوید.
ئەم نوخبە سویدی‌زمانە لە ڕووی مێژووییەوە خۆیان وەک “پردی فینلەندا بەرەو ڕۆژاوا” دەبینن. لە تێڕوانینی ئەواندا، بەهێزبوونی پێگەی زمانی سویدی و پەیوەندی لەگەڵ ستۆکهۆڵم، گرەنتییەکی ڕوحی و سیاسییە بۆ ئەوەی فینلەندا لەژێر لێشاوی کولتووری و سیاسیی ڕۆژهەڵات (ڕووسیا) بپارێزرێت.
کەواتە، مێژووەکە بەردەوامە؛ فینلەندای ئیمڕۆش هێشتا لەسەر هەمان ئەو هاوکێشە کۆنە دەڕوات : قەڵغانێک لە دژی ڕووسیا، و چاوێک لەسەر مۆدێل و هاوپەیمانێتی لەگەڵ سوید و ڕۆژاوادا. “مەحکومبوون بە جوگرافیا”، دەستنیشانکردنی قووڵترین و تاڵترین ڕاستییە لە جیهانی سیاسەتی فنلەندیدا. جوگرافیا تاقە فاکتەرە کە هیچ دەوڵەتێک، هەرچەندە دەوڵەمەند، پێشکەوتوو یان دیموکرات بێت، ناتوانێت گۆڕانکاری تێدا بکات. :
وەک چۆن بۆ تورکیا پرسی کورد کێشەیەکی بوونگەراییە و سنووری جوگرافی ناناسێت، بۆ فینلەنداش هاوسێیەتی ڕووسیا بەڵایەکی جوگرافیی هەمیشەیییە. فینلەندا ١٣٤٠ کیلۆمەتر سنووری وشکانی هاوبەشی لەگەڵ ڕووسیادا هەیە؛ ئەم هێڵە درێژە نە دەسڕدرێتەوە و نە دەگوازرێتەوە.
ئەم واقیعە وایکردووە کە “مۆتکەی ڕووسیا” تەنها بیرکردنەوەیەکی کاتی نەبێت، بەڵکو ببێتە بەشێک لە ژێرخانی دەروونی و فەرهەنگیی نەتەوەی فینلەندا، کە لەم چەند خاڵەدا ڕەنگدەداتەوە:
١. ترسی بوونگەرایی هەمیشەیی
لە کۆتایی جەنگی جیهانی دووەمدا، فینلەندا ناچار بوو ١٠٪ی خاکەکەی (ناوچەی کارێلیا) بداتە یەکێتی سۆڤیەت و زیاتر لە ٤٠٠ هەزار فینلەندی لە ماڵ و حاڵی خۆیان ئاوارە بوون. ئەم برینە مێژووییە لە یادەوەریی هەموو خێزانێکی فینلەندیدا هەیە. بۆ ئەوان، ڕووسیا تەنها هاوسێیەک نییە کە کێشەی دیپلۆماسیان لەگەڵیدا هەبێت، بەڵکو هێزێکە کە هەر کاتێک دەرفەتی بۆ بڕەخسێت، ئامادەیە قەوارەی سیاسی و خاکی وڵاتەکەیان قووت بدات.
٢. واقیعی نوێی ناتۆ : گۆڕینی تاکتیک، نەک جوگرافیا
چوونە ناو ناتۆ لە ساڵی ٢٠٢٣دا، گەورەترین وەرچەرخانی مێژوویی فینلەندا بوو لە دوای جەنگی جیهانی دووەمەوە. بەڵام تەنانەت ئەم هەنگاوەش نەبووە هۆی حەسانەوەی دەروونی فینلەندییەکان.
ئێستا فینلەندا سنوورەکانی خۆی لەگەڵ ڕووسیا بە تەواوی داخستووە و سەرقاڵی دروستکردنی پەرژینی توندوتۆڵە.
دەوڵەتی فینلەندا دەزانێت کە چوونە ناو ناتۆ تەنها “چەترێکی بەرگریی” پێداون، بەڵام مەترسییەکەی لەناو نەبردووە. مۆتکەکە هێشتا لەوێیە، ئێستا تەنها فینلەندا هاوڕێی زیاتری هەیە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی نەیارە کلاسیکیەکەی.
٣. پارادۆکسی خۆشگوزەرانی و ئامادەکاری بۆ جەنگ
ئەمە گەورەترین پارادۆکسی فینلەندایە: لە کاتێکدا ساڵانە لە ڕاپرسییە نێودەوڵەتییەکاندا وەک “بەختەوەرترین وڵاتی جیهان” دەستنیشان دەکرێت، لە هەمان کاتدا هاووڵاتییەکانی لە ژێر زەوییدا، تۆڕێکی گەورە لە حەشارگەی ئەتۆمی و دژە بۆردومان لە ژێر شاری هێلسینکی و شارە گەورەکاندا هەیە کە جێگەی تەواوی دانیشتوانەکەی تێدا دەبێتەوە. ئەمە نیشان دەدات کە لە پشت ئەو ژیانە ئارام و مۆدێرنەوە، هەمیشە چاوەڕوانی خراپترین سیناریۆ دەکەن لەلایەن ڕۆژهەڵاتەوە ؛ فینلەندا مەحکومە بەو جوگرافیایە. سەرۆک کۆماری پێشووی فینلەندا، یووھۆ کوستی پاسیکیڤی، وتەیەکی بەناوبانگی هەیە کە بووەتە بنەمای سیاسەتی وڵاتەکە، دەڵێت: “داننان بە ڕاستییەکاندا، سەرەتای هەموو داناییەکە.” بۆ فینلەندا، گەورەترین ڕاستی ئەوەیە کە ڕووسیا ناڕوات و ناگۆڕێت، بۆیە مۆتکەکە هەمیشەیییە و تەنها ڕێگا، هێشتنەوەی چاوەکانە بە کراوەیی و دەست لەسەر پەلەپیتکەی تفەنگەکان.
لە چیرۆکی فینلەندیەکاندا جوگرافیا هەر مەترسی نەبوو، بەڵکە دەرفەتێکیشبوو، کە ئەوان زیرەکانە قۆستیانەوە، ئەمە گرنگترین ئەزمووی فنلەندیەکانە لە خەباتی دەوڵەتسازیدا.