توانا محمد نوری: 
کارەبا لەم سەردەمەی ئێمەدا وەک ئۆکسجین وایە، بۆیە بڕینی لەو خێزانانەی کە پارەی قەرزی کۆنیان پێنادرێتەوە، تەنها بڕیارێکی ئاسایی نییە، بەڵکو هێرشێکی ڕاستەوخۆیە بۆ سەر کەرامەتی مرۆڤ. کاتێک دەسەڵات دەڵێت “یان پارە بدە یان لە تاریکیدا بژی”، لەڕاستیدا خەریکە پێمان دەڵێت کە مافی ژیان و حەوانەوە تەنها بۆ ئەوانەیە کە گیرفانیان پڕە. بڕینی کارەبای ماڵێک، واتە پەکخستنی ژیانی ئاسایی خێزانێک کە ڕەنگە تەنها تاوانەکەی ئەوە بێت کە لە سیستەمێکی نادادپەروەردا دەژی و داهاتی نییە.
ئەم پڕۆژە نوێیەی ناویانناوە “ڕووناکی”، کاتێک مانای دەبێت کە هەموو ماڵێک ڕووناک بکاتەوە، نەک ببێتە ئامرازێک بۆ جیاکردنەوەی ئەوانەی “دەتوانن” لەوانەی “ناتوانن”. ئەگەر ئەم پڕۆژەیە ببێتە هۆی ئەوەی ماڵە دەوڵەمەندەکان ٢٤ سەعات کارەبایان هەبێت و ماڵە هەژارەکان بەهۆی قەرزەوە لە تاریکیدا بن، ئەوا ئەمە پڕۆژەی ڕووناکی نییە، بەڵکو پڕۆژەی دروستکردنی جیاکاری و ستەمە. کاتێک حکومەت وەک دوکاندار مامەڵە لەگەڵ خەڵک دەکات، مرۆڤ لە “خاوەن ماف”ەوە دەبێتە “کڕیار” و ئەمەش گەورەترین مەترسییە.
با کەمێک سەیری واقیعەکە بکەین؛ چۆن دەکرێت داوای قەرزی چەند ساڵە لە فەرمانبەر یان کرێکارێک بکەیت کە خۆی چەندین مانگ مووچەکەی نەدراوە؟ ئەمە هاوکێشەیەکی نالۆژیکییە. تۆ نانی خەڵکت بڕیوە و ئێستا دەتەوێت ڕووناکیشیان لێببڕیت، تەنها لەبەرئەوەی ناتوانن باجی ئەو قەیرانە بدەنەوە کە خۆیان دروستیان نەکردووە. لە هەرێمێکدا کە بێکاری لە نێوان گەنجاندا زۆرە و بەشێکی زۆری خەڵک لەژێر هێڵی هەژارییەوە دەژین، چۆن چاوەڕوان دەکرێت قەرزێکی کەڵەکەبووی چەند ملیۆنی بدەنەوە؟
ئەوەی جێگەی داخە، نادادییەکەیە لە جێبەجێکردنی ئەم بڕیارانەدا. لەکاتێکدا هەڕەشە لە ماڵە هەژارەکان دەکرێت بۆ بڕینی کارەباکانیان لەبەر قەرزێکی بچووک، دەبینین کۆمپانیا زەبەلاحەکان، کارگەکان و پڕۆژە نیشتەجێبوونە “شاهانەکان” بە ملیارەها دینار قەرزی کارەبایان لایە و کەس ناوێرێت لێپێچینەوەیان لەگەڵ بکات. یاسا لێرەدا تەنها بۆ بێدەسەڵاتەکانە؛ دەوڵەمەندەکان لەژێر تیشکی کارەبای بێبەرامبەردا دەحەوێنەوە، بەڵام منداڵی هەژار دەبێت لەبەر تیشکی مۆم وانەکانی بخوێنێت.
کارەبا نابێت وەک “کاڵا” سەیر بکرێت کە تەنها ئەوانە دەستیان بکەوێت کە پارەیان پێیە. کارەبا، ئاو، تەندروستی و خوێندن دەبێت وەک مافی سەرەتایی هەموو مرۆڤێک بناسرێن. ئەوە ئەرکی دەسەڵاتە کە وزە بۆ هەمووان دابین بکات بێجیاوازی. کاتێک کارەبا دەبڕدرێت، تەنها گڵۆپێک ناکوژێتەوە، بەڵکو سەلاجەی ماڵێک دەوەستێت و خواردنەکان خراپ دەبن، نەخۆشێک کە پێویستی بە ئامێری هەناسەدانە دەکەوێتە مەترسییەوە، و کەرامەتی باوکێک یان دایکێك لەبەرچاوی منداڵەکانیدا دەشکێت. ئەمە توندوتیژییەکی شاراوەیە دژ بە خەڵک.
ئەم جۆرە بڕیارانە، مرۆڤ دەگۆڕن بۆ تەنها ژمارەیەک. ئەوانەی ئەم بڕیارانە دەدەن، لە پشت مێزەکانیانەوە تەنها ژمارەی قەرزەکان دەبینن، نەک ئەو دڵەڕاوکێ و خەمەی کە شەوانە دێتە ڕێی دایک و باوکێکی دەستکورت. ئەوان نایبینن کە چۆن بڕینی کارەبا دەبێتە هۆی دابڕانی خەڵک لە ژیان و زیادبوونی نا ئۆمێدی. لێرەدایە کە سیستەمی “قازانج و پارە” دەبێتە دوژمنی سەرسەختی “مرۆڤ و ژیان”.
کۆمەڵگەیەکی شایستە ئەو کۆمەڵگەیەیە کە تێیدا هیچ ماڵێک لە تاریکیدا نامێنێتەوە تەنها لەبەر ئەوەی پارەی پێ نییە. پێویستە کارەبا وەک خزمەتگوزارییەکی گشتی و بێبەرامبەر بۆ هەموو خەڵک دابین بکرێت. خەبات بۆ کارەبا، تەنها خەبات نییە بۆ گڵۆپێکی داگیرساو، بەڵکو خەباتە بۆ یەکسانی و بۆئەوەی چیتر هەژاری نەبێتەهۆی ئەوەی مرۆڤ لە سەرەتاییترین پێداویستییەکانی ژیان بێبەش بکرێت. جیهانێک کە تێیدا تیشکی کارەبا بەسەر هەموواندا وەک یەک دابەش دەبێت، جیهانێکی مرۆییتر و جوانترە.
٦ی ئابی ٢٠٢٦
