نووسینی: هێمن عەلی: 
جگەرە لە نێوان پەنجەکاندا بچووک دەردەکەوێت، بەڵام زیانەکەی تەنها بە جگەرەکێش ناگات، بەڵکو ئەوانەش دەگرێتەوە کە لە دەوروبەریدان و دووکەڵەکەی هەڵدەمژن. بەپێی ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی، تووتن ساڵانە گیانی زیاتر لە حەوت ملیۆن کەس دەستێنێت، کە زیاتر لە ١٫٦ ملیۆنیان خۆیان ڕاستەوخۆ تووتن بەکار ناهێنن.
بەپێی ڕاپۆرتێکی میدیای «بوار»، نەوشیروان مستەفا تووشی شێرپەنجەی سییەکان بوو و پزیشکەکان هۆکاری سەرەکیی نەخۆشییەکەیان بە ساڵانێک جگەرەکێشانەوە بەستووەتەوە. ئەو لە ١٩ی ئایاری ٢٠١٧دا کۆچی دوایی کرد. ئەمە گێڕانەوەی ڕاپۆرتێکی میدیاییە و ڕاپۆرتی فەرمیی پزیشکی لەبەردەستدا نییە. شێرکۆ بێکەسیش بە شێرپەنجە کۆچی دوایی کرد، بەڵام بەڵگەیەکی ڕوون نییە کە جگەرە هۆکاری نەخۆشییەکەی بووبێت.
زیانەکانی تووتن بە شێوەیەکی زانستی سەلمێنراون: مەترسیی شێرپەنجە و نەخۆشییەکانی دڵ و سییەکان زیاد دەکات. نیکۆتینیش مرۆڤ ئالوودە دەکات، بۆیە ئەوانەی دەیانەوێت وازی لێ بهێنن، پێویستیان بە یارمەتییە، نەک سەرزەنشت..
ئەگەر زیانەکانی جگەرە ئەوەندە ڕوونن، بۆچی کۆمپانیاکانی تووتن هێشتا بەردەوامن؟ وەڵامەکە سادەیە: کۆمپانیاکان لە فرۆشتنی بەرهەمەکانیان قازانجی زۆر دەکەن و حکومەتەکانیش باجی لێ وەردەگرن. بەڵام تێچووی ڕاستەقینە زۆرجار دەکەوێتە سەر شانی خێزانەکان: نەخۆشی، خەرجیی قورسی چارەسەر، و لەدەستدانی ئازیزانیان.
ئەمە تەنها کێشەیەکی ئەمڕۆ نییە. پێککا ڤاهڤانێن لە بابەتێکدا بە ناونیشانی «جگەرە – گەورەترین تاوانی جیهان»، کە لە ڕۆژنامەی فینلەندیی «هێلسینگین سانۆمات» بڵاوکراوەتەوە، ئاماژە بەوە دەکات کە هەر لە ساڵی ١٩٥٣دا، بەڕێوەبەرانی کۆمپانیاکانی تووتن دەیانتوانی دەست لە بەرهەمهێنان و فرۆشتنی جگەرە هەڵبگرن، بەڵام نەیانکرد. ئەو کات توێژینەوە زانستییەکان ئاشکرایان کردبوو کە جگەرە هۆکاری شێرپەنجەیە. کەچی ئەوان قازانجیان لە ژیانی مرۆڤ بە گرنگتر زانی؛ لەو ساڵەوە، ملیۆنان کەس بوونەتە قوربانیی ئەو بڕیارە.
لە کوردستان، جگەرە بووەتە بەشێک لە ژیانی ڕۆژانە. لە چایخانە، لە دیوەخان و تەنانەت لە ماڵەوەش، پێشکەشکردنی جگەرە بە میوان وەک ڕێزگرتن سەیر دەکرێت. منداڵان لە ناو دووکەڵدا گەورە دەبن و هەندێکیان لە تەمەنێکی زوودا یەکەم جگەرەیان دەکێشن. کاتێک شتێکی زیانبەخش ئاسایی دەبێت، ئیتر کەس پرسیار لە زیانەکانی ناکات.
بۆیە گۆڕانکاری تەنها بە یاسا نایەت؛ دەبێت لە ماڵ و قوتابخانەوە دەست پێ بکات. ئەگەر دایک و باوک، مامۆستا و میدیا بێدەنگ نەبن، دەتوانین نەوەیەک پەروەردە بکەین کە جگەرە بە نیشانەی ڕێز و پیاوەتی نەزانێت، بەڵکو وەک خۆی ببینێت: ژەهرێک کە کۆمپانیاکان بە ناوی خۆشییەوە دەیفرۆشن.
