نووسینی هێمن عەلی:
مێژووی سیاسیی جیهان پڕە لە حیزبی گەورە کە ڕۆژگارێک خۆیان بە خاوەنی مێژوو و دەسەڵات دەزانی؛ بەڵام ئەمڕۆ یان لەناوچوون، یان گۆڕانیان بەسەردا هاتووە، یان تەنها ناویان لە لاپەڕەکانی مێژوودا ماوەتەوە.
حیزبە کوردستانییەکان، بە تایبەتی پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، پێویستە لەم مێژووە وانە وەربگرن. هیچ حیزبێک تەنها لەبەر ڕابردووی خەباتەکەی بۆی نییە بۆ هەمیشە خۆی بە نوێنەری نەتەوە بزانێت.
حیزبە گەورەکانی جیهان کە لەناوچوون یان گۆڕان
١. حیزبی بەعسی عێراق
ساڵانێکی دوورودرێژ دەسەڵاتی بەسەر دەوڵەت و دامەزراوەکانی عێراقدا هەبوو؛ بەڵام لە ساڵی ٢٠٠٣ ڕژێمەکەی ڕووخا و حیزبەکەش بە بڕیاری دەسەڵاتی کاتیی هاوپەیمانان هەڵوەشێنرایەوە و قەدەغە کرا.
٢. حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتیی سۆڤیەت
یەکێک لە بەهێزترین حیزبەکانی جیهان بوو؛ بەڵام دوای شکستی کودەتاکەی ئابی ١٩٩١، لە ڕووسیا قەدەغە کرا و لە کۆتایی هەمان ساڵدا یەکێتیی سۆڤیەتیش هەڵوەشایەوە.
٣. حیزبی کۆمۆنیستی ئیتاڵیا
یەکێک لە گەورەترین حیزبە کۆمۆنیستەکانی ئەورووپای ڕۆژئاوا بوو؛ بەڵام لە ساڵی ١٩٩١ واز لە ناو و ناسنامە کۆنەکەی هێنا و بوو بە «حیزبی دیموکراتی چەپ».
٤. حیزبی یەکگرتووی سۆسیالیستی ئەڵمانیا (SED)
حیزبی دەسەڵاتداری ئەڵمانیای ڕۆژهەڵات بوو؛ بەڵام دوای ڕووخانی دیواری بەرلین لە ساڵی ١٩٨٩، ناو و ڕێکخستنی خۆی گۆڕی و بوو بە «حیزبی سۆسیالیزمی دیموکراتی» (PDS).
٥. حیزبی شۆڕشگێڕی دامەزراوەیی (PRI) لە مەکسیک
نزیکەی ٧١ ساڵ بە بەردەوامی دەسەڵاتی سەرەکیی مەکسیکی بەدەستەوە بوو؛ بەڵام لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٠٠ سەرۆکایەتیی وڵاتی لەدەست دا.
٦. حیزبی فاشیستی نیشتمانیی ئیتاڵیا
لە سەردەمی موسۆلینیدا دەسەڵاتێکی بێسنووری هەبوو؛ بەڵام لە ساڵی ١٩٤٣ ڕژێمەکەی ڕووخا و حیزبەکە هەڵوەشێنرایەوە. دواتر دەستووری ئیتاڵیا دامەزراندنەوەی ئەو حیزبەی قەدەغە کرد.
ئاماژەکانی لاوازبوون و ڕووخانی حیزبەکان
لاوازبوون و کەوتنی حیزبە گەورەکان زۆرجار بەرهەمی یەک هۆکار نییە؛ بەڵکو لە ئەنجامی کۆبوونەوەی چەندین هۆکاری سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتییەوە ڕوودەدات. زۆر بە دەگمەن حیزبێک لە یەک ڕۆژدا دەکەوێت: سەرەتا پەیوەندیی لەگەڵ خەڵک لاواز دەبێت، پاشان متمانە و نفووزی لەدەست دەدات، و لە کۆتاییدا ڕووبەڕووی گۆڕان یان لەدەستدانی دەسەڵات دەبێتەوە.
گرنگترین ئاماژەکان ئەمانەن:
١. لەدەستدانی متمانەی خەڵک
مەودای نێوان قسە و کردار فراوان دەبێت و خەڵک چیتر باوەڕ بە بەڵێن و دروشمەکانی حیزب ناکەن.
٢. گەندەڵی و بەرژەوەندیی تایبەت
کاتێک پۆست و دەسەڵات دەبنە ئامرازی پاراستنی بەرژەوەندیی کەسی، خێزانی و گرووپی، لە جیاتی خزمەتی گشتی، بناغەی متمانە لاواز دەبێت.
٣. دوورکەوتنەوە لە نەوەی نوێ
حیزبێک کە نەتوانێت پەیوەندییەکی نوێ لەگەڵ گەنجان دروست بکات و لە زمان، خواست و پێداویستییەکانیان تێبگات، بە هێواشی پشتگیریی نەوەی داهاتوو لەدەست دەدات.
٤. نەبوونی نوێکردنەوەی ناوخۆیی
کاتێک هەمان کەسەکان و هەمان بیرکردنەوە بۆ ماوەیەکی دوورودرێژ دەسەڵات بەدەستەوە دەگرن و ڕێگە بە خوێندنەوەی نوێ و گۆڕینی سەرکردایەتی نادرێت، حیزب لە گۆڕانکارییەکانی سەردەم دوادەکەوێت.
٥. ناکۆکی و دابەشبوون لە سەرکردایەتیدا
ململانێی دەسەڵات، دابەشبوونی باڵەکان و نەبوونی یەکڕیزی لە سەرکردایەتیدا، توانای حیزب بۆ بڕیاردان و بەڕێوەبردن لاواز دەکەن.
٦. وابەستەبوون بە دەسەڵات، نەک بە خەڵک
ئەگەر حیزبێک زیاتر پشت بە پۆست و دامەزراوە حکومییەکان، مووچە و دابەشکردنی بەرژەوەندییەکان ببەستێت تا بە پشتیوانیی خەڵک، لەوانەیە هەر کە دەسەڵاتی لەدەست دا، بنکەی سیاسیی خۆیشی لاواز ببێت.
٧. سەرهەڵدانی هێزی سیاسیی نوێ
کاتێک حیزبە کۆنەکان وەڵامی خواستە نوێیەکانی کۆمەڵگا نادەنەوە، ڕێگە بۆ سەرهەڵدانی حیزب، ڕێکخراو و بزووتنەوەی نوێ خۆش دەبێت.
٨. ناتوانایی لە چارەسەرکردنی کێشەکانی خەڵک
ئەگەر بێکاری، هەژاری، کەمیی خزمەتگوزاری، نایەکسانی و کێشە ئابوورییەکان بەردەوام بن و حیزبە دەسەڵاتدارەکان چارەسەریان نەکەن، ڕەزامەندیی خەڵک لێیان کەم دەبێتەوە.
٩. لێڵبوونی ئایدیۆلۆژیا و ناسنامەی سیاسی
کاتێک حیزبێک چیتر ناتوانێت ڕوونی بکاتەوە کە بۆچی دامەزراوە و چ ئامانجێکی سیاسی هەیە، لەوانەیە لە بنەماکانی خۆی و لە پشتیوانە دێرینەکانی دابڕێت.
١٠. ناتوانایی لە خۆگونجاندن لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی جیهان
حیزبێک کە خۆی لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی تەکنەلۆژیا، ئابووری، پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و داواکارییە دیموکراتییەکان نەگونجێنێت، مەترسیی دواکەوتن و لەدەستدانی نفووزی لەسەرە.
ئەم ئاماژانە لە نموونە مێژووییەکاندا
یەکێتیی سۆڤیەت و حیزبی کۆمۆنیست
قەیرانی ئابووری، ناکۆکیی ناوخۆیی، لاوازبوونی دەسەڵاتی ناوەندی و سەرهەڵدانی خواستی سەربەخۆیی لە کۆمارەکاندا، لە هۆکارە سەرەکییەکانی ڕووخانی سیستەمەکە بوون.
حیزبی بەعسی عێراق
بەعس بە تەواوی بە کەسایەتیی سەدام حوسێن و بە دامەزراوەکانی دەوڵەتەوە بەسترابوو و پشتی بە دەسەڵاتی تۆتالیتاری دەبەست، نەک بە ڕەزامەندیی خەڵک؛ بۆیە کاتێک لە ساڵی ٢٠٠٣ ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی ڕژێمەکەیان ڕووخاند، دەسەڵاتی حیزبەکەش لەگەڵیدا کۆتایی هات.
حیزبی کۆمۆنیستی ئیتاڵیا (PCI)
گۆڕانی بارودۆخی جیهان دوای کۆتایی شەڕی سارد و پێویستیی نوێبوونەوەی سیاسی، بوونە هۆی هەڵوەشاندنەوەی حیزبە کۆنەکە و دروستبوونی ڕێکخراوێکی سیاسیی نوێ. بەشێک لە ئەندامانیش ئەو گۆڕانەیان پەسەند نەکرد و حیزبێکی جیاوازیان دامەزراند.
سیستەمی حیزبی ئیتاڵیا
لە سەرەتای ساڵانی ١٩٩٠دا، ئاشکرابوونی گەندەڵییەکی سیاسیی بەرفراوان لە لێکۆڵینەوەکانی «دەستە پاکەکان» (Mani Pulite)دا، و لەدەستدانی توانای نوێنەرایەتی و بەڕێوەبردن، سیستەمی حیزبی ئیتاڵیایان لە بنەڕەتەوە گۆڕی. حیزبی دیموکراتی مەسیحی، کە نزیکەی نیو سەدە سەرەکیترین حیزبی دەسەڵاتدار بوو، و حیزبی سۆسیالیستی ئیتاڵیا، هەردووکیان لە ساڵی ١٩٩٤ هەڵوەشانەوە.
ئەم نموونە و ئاماژانە چی بە حیزبە کوردستانییەکان دەڵێن؟
پارتی و یەکێتی و حیزبەکانی دیکەی کوردستان دەبێت بزانن کە مێژووی خەبات، ژمارەی پێشمەرگە، دەسەڵات و نفووزی سیاسی، هیچ کامیان گەرەنتیی مانەوە نین.
مێژوو نیشانی داوە کە حیزبە گەورەکانیش کاتێک لە خەڵک دوور دەکەونەوە، ناتوانن خۆیان نوێ بکەنەوە، دەبنە ناوەندی بەرژەوەندیی گرووپێکی دیاریکراو و وەڵامی خواستەکانی نەوەی نوێ نادەنەوە، تووشی قەیرانی متمانە و نفووز دەبن. لەو کاتەدا مێژووی خەباتی ڕابردوو بە تەنها ناتوانێت داهاتوویان بپارێزێت.
لێرەدا پرسیاری سەرەکی ئەمەیە: ئایا حیزبەکان بۆ خزمەتکردنی نەتەوە دروست بوون، یان نەتەوە دەبێت هەمیشە لە خزمەتی حیزبەکاندا بێت؟
بە بڕوای من، ئەگەر حیزبە کوردییەکان خۆیان نەگۆڕن، لەوانەیە نەوەی نوێ وردە وردە پشتیان تێبکات و هێزی سیاسیی نوێ جێیان بگرنەوە.
لەگەڵ ئەوەشدا، بوونی ئەم ئاماژانە لە حیزبێکدا مانای ئەوە نییە کە ئەو حیزبە بێگومان دەڕووخێت. هەندێک حیزب توانیویانە خۆیان نوێ بکەنەوە و بگەڕێنەوە سەر دەسەڵات؛ وەک PRI لە مەکسیک کە دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠٠٠ سەرۆکایەتیی وڵاتی لەدەست دا، لە ساڵی ٢٠١٢ گەڕایەوە سەر دەسەڵات. بۆیە چارەنووسی پارتی و یەکێتی پێش هەموو شتێک بەوەوە بەستراوە کە ئایا دەتوانن خۆیان لەگەڵ نەوەی نوێ و داواکارییەکانی کۆمەڵگای کوردستان بگونجێنن یان نا.
کوردستان نابێت بکرێتە قوربانیی هیچ حیزبێک. حیزبەکان ئامرازن بۆ خزمەتکردنی نەتەوە، نەک نەتەوە ئامرازێک بێت بۆ مانەوەی حیزبەکان.
نەتەوە دەمێنێتەوە، بەڵام حیزبەکان دێن و دەڕۆن. ئەمە یەکێکە لە گرنگترین وانەکانی مێژووی سیاسیی جیهان.
سەرچاوەکان:
حیزبی بەعس: Coalition Provisional Authority Order No. 1, “De-Ba’athification of Iraqi Society” (2003), Refworld — https://www.refworld.org/legal/decreees/natlegbod/2003/en/45181
حیزبی کۆمۆنیستی سۆڤیەت: “Communist Party Banned”, Seventeen Moments in Soviet History, Michigan State University — https://soviethistory.msu.edu/1991/august-coup/august-coup-texts/communist-party-banned/
حیزبی SED: “SED/PDS Resolution for a New GDR (December 17, 1989)”, German History in Documents and Images — https://germanhistorydocs.org/en/a-new-germany-1990-2023/ghdi:document-2882
حیزبی کۆمۆنیستی ئیتاڵیا: “Democrats of the Left”, Encyclopaedia Britannica — https://britannica.com/topic/Democrats-of-the-Left
حیزبی PRI: “Mexico returns former ruling party to power”, Wilson Center — https://wilsoncenter.org/article/mexico-institute-the-news-mexico-returns-former-ruling-party-to-power
حیزبی فاشیستی ئیتاڵیا: Constitution of the Italian Republic, Transitional and Final Provisions (XII), Senato della Repubblica — https://www.senato.it/sites/default/files/repository/Costituzione_INGLESE_2023.pdf
سیستەمی حیزبی ئیتاڵیا: “Italy at the turn of the 21st century”, Encyclopaedia Britannica — https://www.britannica.com/place/Italy/Italy-at-the-turn-of-the-21st-century
